Franse diplomatie maakte in Ivoorkust cruciale fouten

De chaos in Ivoorkust is volgens critici mede het gevolg van de Franse diplomatie. De positie van de Fransen in het Afrikaanse land lijkt op die van de Amerikanen in Irak.

Het sinds vorige week met een serieuze burgeroorlog bedreigde Ivoorkust is lang de `etalage' genoemd van het `Franse' Afrika. Het land was hét symbool van de Franse invloed en het Franse gezag op het donkere continent. Sinds vorige week is duidelijk dat het land opnieuw een etalage is, maar nu van de teloorgang van dat gezag. Als al niet gesproken moet worden, zoals menige Franse beschouwer zonder terughoudendheid doet, van een compleet failliet van de Franse diplomatie.

Het is zelfs nog pijnlijker. Uitgerekend Amerikaanse kranten hebben er deze week op gewezen dat Frankrijk in Ivoorkust in dezelfde positie verkeert als Amerika in Irak.

De kinderen van de rekening van het diplomatiek falen zijn, behalve de op de rand van een burgeroorlog verkerende Ivoriaanse bevolking, de deze week (deels) gerepatrieerde Fransen en andere Europeanen. Voor een aantal van de ongeveer twintigduizend Franse burgers is de term `repatriëring' enigszins pompeus: ze wonen al generaties lang in Ivoorkust en hun Franse nationaliteit was tot op heden vooral van papier.

Er zijn er ook die getrouwd zijn met een Ivoriaan(se), maar het land niettemin zijn ontvlucht om hun partner geen slachtoffer te laten worden van de anti-Franse sentimenten. De meeste gerepatrieerden hebben al hun bezittingen, of wat daarvan nog over was na massale plunderingen, verloren. Ook geruchten van verkrachtingen van een aantal Europese vrouwen zijn inmiddels waar gebleken.

De huidige situatie vloeit voort uit de Franse bemoeienis met het conflict dat najaar 2002 uitbrak tussen het noorden en het zuiden van Ivoorkust. Frankrijk stuurde direct een vredesmacht om de strijdende partijen uit elkaar te houden en om de Franse burgers ter plaatse te beschermen. Ook heeft het `moederland' in zijn voormalige kolonie geopolitieke en commerciële belangen te verdedigen.

Frankrijk zond zijn troepen aanvankelijk zonder mandaat van de Verenigde Naties, dat pas naderhand werd gegeven. Dat was pikant, gezien de crisis met Amerika dat in Irak wilde ingrijpen zonder toestemming van de VN. Mede onder druk van de Frans-Amerikaanse ruzie en als om te tonen hoe conflicten ook kunnen worden opgelost, maakte Frankrijk haast met vredesbesprekingen. Die resulteerden, in februari 2003, in het vredesakkoord van Marcoussis, op de naleving waarvan de Franse troepen sindsdien toezien.

Volgens menig commentator heeft Frankrijk in Marcoussis een cruciale fout gemaakt. Aanleiding voor het zenden van de vredesmacht was de op een haar na mislukte staatsgreep van noordelijke (islamitische) rebellen tegen de winnaar van dubieuze verkiezingen, president Laurent Gbagbo. Deze heeft met lede ogen moeten aanzien, dat Frankrijk de rebellen vervolgens niet alleen uitnodigde voor de vredesbesprekingen maar hun opstand ook legitimeerde met een nieuwe naam: `forces nouvelles', de nieuwe krachten.

Die aanpak lag weliswaar in de lijn van de neutraliteit die past bij vredeshandhaving, maar zette veel kwaad bloed bij Gbagbo. Deze werd bovendien zo zwaar onder druk gezet door de Franse president Jacques Chirac om het akkoord te accepteren, dat hij zich na afloop liet ontvallen ,,nog nooit zo onfatsoenlijk'' bejegend te zijn. De dwingende Franse bemoeienis werd door Gbagbo als `koloniaal' ervaren en wordt nu in Frankrijk zelf toegeschreven aan een schromelijke overschatting van het Franse gezag in Ivoorkust. De rekening werd vorige week gepresenteerd. De Ivoriaanse luchtmacht bestookte – per ongeluk volgens de Ivorianen, opzettelijk volgens Parijs – een Frans militair kampement. Er vielen negen doden en 31 gewonden.

Het offensief/ongeval maakte deel uit van de hervatting van de oorlogshandelingen tussen de strijdende partijen. Ondanks het akkoord van Marcoussis en ondanks de aanwezigheid van de Franse vredesmacht. Gezien hun beleid van neutraliteit grepen de Fransen niet direct in – volgens waarnemers een tweede fatale fout. Een officier vergeleek de situatie deze week met de vredeshandhaving in Bosnië in de jaren negentig en hij voegde eraan toe: ,,We hebben het recht om ons als schietschijf te laten gebruiken, niet om te schieten.''

Wat voorheen een optie was – het doorbreken van de neutraliteit – werd na de aanval noodzaak. President Chirac liet direct – zonder toestemming van de VN – de gehele Ivoriaanse luchtmacht vernietigen. Dat verleende Gbagbo echter weer een alibi om de anti-Franse stemming in zijn land te ensceneren, hetgeen tot de huidige uittocht van burgers heeft geleid.

Daarmee zijn de Franse zorgen niet voorbij. Terugtrekking van de 5.500 militairen is vooralsnog niet aan de orde. Afgezien van de humanitaire verantwoordelijkheid zijn de belangen van Parijs in de regio nog van kracht. Die zijn zelfs des te groter doordat de Amerikanen, volgens de Fransen met het oog op de olierijkdom, hun aanwezigheid in het gebied hebben versterkt.

Maar, pijnlijk genoeg, zijn de Amerikanen ook ter plaatse om de Franse troepen in het kader van het VN-mandaat bij te staan. De Wall Street Journal schreef deze week dan ook: ,,De uitdaging van Frankrijk in Ivoorkust – van geweld tot politieke valstrikken van elkaar bestrijdende delen van het land – lijkt op die van Amerika in Irak. De Verenigde Staten ondersteunen Frankrijk vastberaden in Ivoorkust. Jammer dat Frankrijk niet hetzelfde terugdoet.''