Binnen de muren van het monster

Het lijkt een krachtig statement: de locatie van het nieuwe museum voor hedendaagse kunst in Boekarest is het paleis van wijlen dictator Ceausescu. Maar kunstenaars voelen zich opnieuw gecorrumpeerd door de macht.

Vanaf het dakterras, aan de achterkant van het op een na grootste gebouw ter wereld, kijkt Roxana Trestioreanu neer op de kaalslag in hartje Boekarest. ,,Daar stond ooit mijn huis'', wijst ze. Trestioreanu is een van de 40.000 inwoners van Boekarest die begin jaren tachtig, bij de aanvang van de bouw van het megalomane paleis van de Roemeense dictator Ceausescu, uit haar huis werd verdreven. Een twintiger was ze toen. ,,Beginnend kunstenares. Ik had mijn atelier aan huis. In de oude buurt leefden we al jaren uit koffers, want jouw straatje kon plots aan de beurt zijn. Dan kwamen ze met bulldozers en sloophamers, en moest je zorgen dat je op tijd weg was.''

Video-kunstenares Trestioreanu, nu 47 jaar, staat er wat onhandig bij als op 29 oktober in Boekarest de feestelijke opening plaatsvindt van het nieuwe museum voor hedendaagse kunst (MNAC) in vleugel E4 van Casa Poporului, het Huis van het Volk. Want zo blijven de Roemenen de stenen kolos noemen, ook al is het gebouw, dat in grootte alleen het Pentagon boven zich moet dulden, inmiddels omgedoopt tot Paleis van het Parlement.

,,Een gewéldig statement'', vindt menig plukje verzamelde buitenlandse kunstcritici, die onder de indruk zijn: rebelse kunst, destijds verboden, maar na al die jaren nu brutaal tentoongesteld binnen de muren van wijlen het monster. Een schitterende paradox! Toch?

Maar Trestioreanu hoort het getergd aan. ,,Het is een vloek, een museum voor moderne kunst in dit perverse gedrocht van een gebouw.''

Zestienduizend vierkante meters, toch maar 4 procent van het totale vloeroppervlakte in het paleis, mag het MNAC in gebruik nemen. Het moet een laboratorium worden voor kunstenaars, hopen MNAC's initiatiefnemers Ruxandra Balaci en Mihai Oroveanu. Ze hebben werk bijeengebracht van vermaarde kunstenaars als Horia Bernea en van Paul Neagu, de afgelopen zomer overleden Roemeense beeldhouwer die al in 1972 uitweek naar Londen. Daarnaast kocht MNAC werk aan van jonge kunstenaars als Mona Vatamanu, Nicolae Comanescu en Irina Botea.

Vooral museumdirecteur Oroveanu is in Boekarest een bekende, charismatische figuur die jonge kunstenaars volop kansen geeft en de rol heeft van aanjager. En dat is hard nodig in Roemenië, waar sinds het tijdperk Nicolae en Elena Ceausescu – die bij de revolte in december 1989 door de opstandelingen werden geëxecuteerd – de kunstenaars maar langzaam lijken te ontwaken uit een nachtmerrie die decennia heeft geduurd. Het plan voor een nieuw museum werd dan ook enthousiast ontvangen, totdat bekend werd dat het MNAC een onderkomen zou krijgen in het Huis van het Volk, waar tegenwoordig niet alleen het parlement zetelt maar waar binnenkort ook de Senaat naar toe verhuist.

Wat moet het MNAC in het centrum van de nieuwe machthebbers? De verontwaardiging groeide toen bekend werd dat uitgerekend premier Adrian Nastase, leider van de regeringspartij die wortels heeft in Ceausescu aloude communistische partij, achter de locatie van het museum zit.

,,Het is pragmatisme van de MNAC-directie die liever ook een andere plek had gewild, maar uiteindelijk geen keuze had'', zegt een kunstcriticus die liever anoniem blijft. ,,De premier heeft gezegd: `Dit is het laatste bod. Anders betalen we niet mee.' Het is dezelfde reflex als vroeger. De machthebbers willen ook nu de kunstenaars dicht bij zich houden, zodat die zich op hun beurt gecorrumpeerd voelen.''

Nastase, die presidentskandidaat is eind november, wordt verweten dat hij het museum gebruikt in zijn campagne. ,,Het is natuurlijk erg media-geil,'' zegt Alina Serben, redactrice van een kunsttijdschift. ,,Maar het past ook wel weer in een West-Europese traditie: overal wordt kunst opgebaard in de paleizen van koningen en andere despoten van weleer.''

's Middags komt premier Nastase zelf op de persconferentie de aantijgingen weerleggen. ,,Begrijp me goed, dit is een culturéél project.'' Hij sorteert hoongelach. Later, in de wandelgangen, zegt de premier tegen een Roemeense journaliste dat hij geen enkel politiek motief heeft: ,,Met moderne kunst win je geen verkiezingen.''

Kunst en politiek verdragen zich slecht in een land waar het postcommunistische trauma nog volop leeft, zegt Heiner Holtappels van het Amsterdamse media-instituut Montevideo. Via een omweg raakte hij betrokken bij workshops in Boekarest en werd hij gevraagd zitting te nemen in het bestuur van MNAC. ,,Je kunt dit terreurpaleis moeilijk afbreken'', zegt Holtappels, die zich soms toch wat ongemakkelijk voelt. ,,Roemeense studenten uit mijn workshops vroeg ik om mee te gaan naar deze opening. Ze zeiden: `Ben je gek? Naar die schandplek?' ''

`LIES' en `TRUTH' staat er in grote letters op de wand van de museumzaal. Veelzeggend, de nabijheid van die twee termen, vindt kunstenares Roxana Trestioreanu. Ze wijst op een bekende beeldhouwer die in het midden van de zaal schaamteloos de aandacht trekt. Dat hij destijds `hartstikke fout' was weet iedereen, zegt Trestioreanu. ,,Een informant van de Securitate, Ceausescu's geheime politie.''

Of ze na die ruim twintig jaar sinds haar verdrijving uit haar huis kunst kan maken van die ervaring? ,,Nee. Toen niet, en nu nog steeds niet. De shock was te groot, die heeft de creativiteit verlamd.''

Muzeul National de Arta Contemporana, Boekarest. Ingang Vleugel E aan de Calea 13 Septembrie; inl. 00-40-21-3139115 of www.mnac.ro