Amerika omarmt Ter Borch

De laatste tentoonstelling van de 17de-eeuwse schilder Gerard ter Borch was 30 jaar geleden. In Washington zijn nu vijftig werken bij elkaar gebracht. ,,Hij observeert stemmingen en relaties'', zegt conservator Arthur Wheelock.

Het kwam niet als een complete verrassing voor Arthur Wheelock, de conservator `Noordelijke Barok' bij de National Gallery of Art in Washington. Toch is hij opgetogen over de ,,emotionele kwaliteit'' van Gerard Ter Borchs portretten en genrestukken.

Wheelock bracht de werken voor de eerste solo-tentoonstelling van Ter Borch in de Verenigde Staten bij elkaar. De laatste in Europa was in 1974. De National Gallery toont sinds zondag meer dan vijftig Ter Borchs uit openbaar en particulier bezit in Europa en Amerika.

Nu hij de werken een week bij elkaar heeft gezien, zegt Wheelock: ,,Ter Borch observeert stemmingen en relaties. Hij slaagt er in meer algemene menselijke emoties uit te drukken. De betrekkingen tussen een moeder en een kind, een jonge vrouw en een mogelijke aanbidder, een jongen en een hond, die hij in deze schilderijen vastlegt, laten je niet meer los. Zij maken je vrolijk en zetten je aan het denken, zonder antwoord te geven. Dat moet zijn bedoeling zijn geweest want het is een constante in zijn werk.''

Een van de bekendste en meest mysterieuze Ter Borchs, de Galante Conversatie uit het Rijksmuseum, is nu te vergelijken met zelden bij elkaar gebrachte genrestukken uit onder andere New York, Philadelphia, Berlijn en Londen. Wheelock: ,,Met een brief, een glas wijn, een starende blik, wellicht de symboliek van de gebruikte kleuren hint Ter Borch naar persoonlijke situaties en karaktertrekken, maar het hele verhaal wordt nooit verteld. Alsof hij wil zeggen: Zo is het leven, het laat vragen open, relaties komen en gaan.'' De tentoonstelling laat ook twee versies van een Glas Limonade naast elkaar zien, de een uit Sint Petersburg, de ander uit de collectie Pieter Dreesmann (toegeschreven aan Ter Borch).

Wheelock, een kenner van de Nederlandse en Vlaamse schilderkunst, wijst er op dat Ter Borch nooit onbekend is geweest, maar dat de kennis over zijn werk de laatste 25 jaar erg is toegenomen, met name door de publicatie van zijn tekeningen in het Rijksprentenkabinet. Die hebben het nodige aan het licht gebracht over het gebruik en de herhaling van motieven. De training die Ter Borch en zijn halfzuster Gesina en hun broers Moses en Harmen van hun vader kregen stoelde op in de familie vertrouwde thema's, deels ontleend aan de literatuur.

The Washington Post en The New York Times besteedden opgetogen pagina's aan de tentoonstelling. Volgens de Post is Ter Borch een groter kunstenaar dan Vermeer – na een uiterst succesvolle tentoonstelling hier en het boek en de film The Girl with the Pearl Earring een ijkpunt in de VS.

Wheelock laat de hitparade-benadering voor wat die is. Hij herinnert er aan dat Ter Borch al de koning van Spanje en de ondertekenaars van de Vrede van Munster had geschilderd vóór hij in 1653 Vermeer moet hebben ontmoet. Vermeer mag de laatste 125 jaar de beroemdste van de twee zijn geweest, in zijn eigen tijd was Ter Borch een inspiratiebron voor Vermeer en De Hooch. Bovendien: ,,Van Ter Borchs werk is een verbazingwekkend aantal kopieën gemaakt. Hij was bijzonder gewild.''

De National Gallery, waar de heringerichte zalen met Nederlandse en Vlaamse meesterwerken tegelijk zijn heropend, vult de Ter Borch-tentoonstelling aan met lezingen, Nederlandse muziek en kinderactiviteiten (plus de film Minoes, met Engelse ondertitels). Zondag lichtte Arie Wallert, de verfspecialist van het Rijksmuseum, een fascinerend natuurwetenschappelijk tipje op van Ter Borch's wondere talent om satijn te schilderen.

Twee van de meest opvallende schilderijen, De Gemeenteraad van Deventer, uit het stadhuis van die stad, en De Processie met Flagellanten uit Museum Boijmans, zijn speciaal voor de tentoonstelling gerestaureerd. Het Deventer schilderij van bijna twee bij 2,5 meter in een rijke, exuberante lijst maakte voor het eerst de oversteek. Twee gemeenteraadsleden reisden mee.

Gerard Ter Borch: in Washington tot 30/1, Detroit Institute of Arts van 27/2-22/5. Een beperkte selectie in het Rijksmuseum van 9/6- 4/9.