Valse noten in de geschiedenis

In erudiete thrillers doen Rita Monaldi en Francesco Sorti onthullingen over de geschiedenis. Hun boeken zijn bestsellers, maar wekken in Italië ook weerstand. ,,Het is gevaarlijk te denken dat je de waarheid hebt gevonden.''

Door de bek van een marmeren monster betreden de schrijvers Rita Monaldi en Francesco Sorti de ruïne van Il Vascello, een voormalige villa op de heuvel Janiculus in Rome. De bovenverdiepingen, de torens en terrassen van dit mooiste paleis van de stad zijn verdwenen. Zo ook de spiegels, schilderijen en talloze wijze spreuken aan de muren. Rond 1700 had het gebouw de vorm van een oorlogsschip dat de voorsteven had gewend naar het Vaticaan. Wat nu nog rest is een goed onderhouden gazon, een klaterende fontein en een luxe appartement.

Rita Monaldi en haar man Francesco Sorti zijn onder de indruk. Voor het eerst staan ze in Het Schip, hun schip. De magische villa waar een belangrijk deel van hun historische roman Secretum is gesitueerd. Ze dachten dat het gebouw onbewoond was, maar sinds een maand is er weer leven.

De nieuwe eigenaren blijken dezelfde naam te hebben als de man die het schip ooit liet bouwen: De Benedetti. En dat is volgens de schrijvers geen toeval. ,,Alles komt steeds terug. Het heden is de spiegel van het verleden.''

Het Schip is volgens hen een verontrustende plek. Een ruïne waar het volgens sommigen spookt. In Secretum versmelten hier heden en verleden met elkaar. Of zoals Sorti declameert bij de fontein: ,,Dit is Het Schip, waar geliefden die elkaar niet konden bereiken elkaar alsnog in de armen sloten. Waar wat had moeten gebeuren, maar niet plaatsvond, alsnog zijn beloop kreeg.''

Uiteindelijk is niets zoals het lijkt, luidt het motto van het schrijversechtpaar Monaldi en Sorti. En dus willen zij onthullen. Niet in het heden, maar in het verleden. Intuïtief zoeken ze naar episodes in de geschiedenis waar iets niet aan klopt.

Monaldi, vurig opgestoken rood haar en een barokke japon die haar zeven maanden zwangere buik strak omspant: ,,Als we een periode bestuderen, merken we vaak dat de geschiedenis een verkeerde kant is opgegaan. We stuiten op gebeurtenissen die klinken als een valse noot. Er klopt iets niet. Geleidelijk krijgen we vermoedens over hoe het misschien wel is gelopen. En tot nu toe hebben we steeds het geluk gehad dat we ook bewijzen voor deze vermoedens hebben gevonden.''

Woelend in de archieven hebben ze inderdaad enkele opzienbarende dingen blootgelegd. In Secretum, de roman die als eerste in Nederland is gepubliceerd, maken ze aannemelijk dat er een valse handtekening staat onder het testament van de Spaanse koning Karel II. Hierdoor zou hertog Philips van Anjou, kleinzoon van de Franse koning Lodewijk XIV, in 1700 onrechtmatig op de Spaanse troon zijn gekomen. De uiterste consequentie van deze vondst is dat ook de huidige Spaanse koning Juan Carlos ten onrechte koning van Spanje is.

In hun eerste boek, Imprimatur, beweren de schrijvers dat paus Innocentius XI de protestantse Nederlandse stadhouder Willem III stiekem financieel heeft gesteund, waardoor Willem zijn katholieke schoonvader Jacobus II van de Britse troon kon stoten. Een onthulling die nooit is tegensproken.

Macht

Het is vier uur. Tijd voor zoetigheid. Net als de kardinalen en edellieden omstreeks 1700 laten Monaldi en Sorti zich in het onlangs gerestaureerde Casino Valadier op de Pincio, een andere Romeinse heuvel, chocoladedrankjes serveren. Onder de kleurrijke fresco's nippen ze aan warme chocolade met anijs, met peper, met koffie, met gember. Ze hebben net de tuinen van Villa Medici laten zien als voorbeeld van een paleis waarin de kardinalen en edelen elkaar in de zeventiende en achttiende eeuw ontmoetten, fêteerden en de loef afstaken. Zeven hectare labyrint-tuin en natuurbos in het hart van Rome boven de Spaanse trappen. Aan de buitenmuren hangen nonchalant enkele onbetaalbare Romeinse reliëfs van voor Christus. Met al deze kunst probeerden de Romeinse families uitdrukking te geven aan hun macht.

Een macht die alles mogelijk maakte, ook het peeskamertje van kardinaal Ferdinando de Medici. Het fascineert, omdat de trap uitkwam buiten de stadsmuren. Langs deze treden klommen de volksmeisjes omhoog om de kardinaal terwille te zijn.

Secretum speelt zich af in een vergelijkbare, iets kleinere villa, Villa Spada, die er net als Villa Medici van buiten sober uitziet. Binnen en in de tuin was alles overspoeld door pracht en praal.

Kardinaal Fabrizio Spada geeft in de zomer van 1700 in dit buitenhuis op de Janiculus een feest wegens het huwelijk van zijn neef en erfgenaam Clemente. Uit heel Europa komen edelen, kardinalen, bisschoppen en diplomaten naar Rome om het feest bij te wonen. Niet omdat die kleinzoon zo belangrijk was, maar omdat kardinaal Spada de staatssecretaris van het Vaticaan is, de machtigste geestelijke na de dodelijk zieke paus Innocentius XII. Op dit feest bekokstoven Franse, Spaanse, Italiaanse en Oostenrijkse edelen en geestelijken tussen de toneelspektakels, diners, kunstvoorwerpen en danspartijen de opvolging van Innocentius, en die van de zieke Spaanse koning Karel II die geen kinderen heeft.

Het boek is behalve een spannende detective een meeslepende tijd- en zedenschets van de wereld van kardinalen en adel, maar ook van zwervers en bedelaars anno 1700. Uitweidingen over tuinierkunst, muziek, spijzen, geheimtaal van landlopers, de noodzaak tot borstvoeding, en de praktijk van het relikwiegraven, worden afgewisseld met achtervolgingen, geestverschijningen, ontboezemingen over de verwikkelingen aan het Spaanse en Franse hof, en politieke discussies tussen kardinalen en diplomaten. Dat alles in een uiterst bloemrijke taal, waarin bijvoorbeeld iemand over zijn schijndood zegt: ,,De hemel druppelde in mijn ogen als engelentranen.''

Deels gedekt door de bronnen, deels op basis van hun rijke fantasie creëren de schrijvers levensechte personages. Zelfs de papegaai Caesar Augustus heeft een bijzonder en tamelijk onhandelbaar karakter. Monaldi tegen Sorti: ,,Zullen we het zeggen? Vooruit. De streken van de papegaai hebben we ontleend aan het gedrag van ons driejarig dochtertje dat soms eigenwijzer is dan we zouden wensen.''

Secretum beleeft zijn wereldpremière deze weken in Nederland en niet in Italië. Een opzienbarende keus van de schrijvers, die alles te maken heeft met de wijze waarop hun eerste roman in Italië is ontvangen. Terwijl Imprimatur in Europa uitgroeide tot een bestseller met een oplage van 255.000 exemplaren, werd het in Italië door Silvio Berlusconi's uitgeverij Mondadori na de derde druk teruggehaald uit de boekwinkels.

Volgens Monaldi en Sorti zit het Vaticaan achter deze Italiaanse publicatieboycot. Door Imprimatur moest het Vaticaan afzien van het voornemen om paus Innocentius XI, die in de zeventiende eeuw tegen de moslims van het Ottomaanse rijk vocht, heilig te verklaren als de verdediger van het christendom. Een forse tegenvaller voor de Roomse kerk, die vond dat er na de fundamentalistische aanslag op het World Trade Center behoefte was aan een dergelijke nieuwe heilige.

Na het terughalen van Imprimatur hebben de schrijvers de rechten op hun boeken teruggeëist van Mondadori. Ze besloten om niet meer in Italië te publiceren, omdat er behalve Berlusconi's uitgeverij weinig andere grote uitgevers zijn.

Monaldi: ,,We hebben ervoor gekozen om Secretum als eerste in Nederland te publiceren, omdat de Republiek in de zeventiende en achttiende eeuw een vrijplaats was voor filosofen en schrijvers die hun werk thuis niet konden uitgeven. Na Nederland zal het in meer dan vijftien landen worden gepubliceerd, maar dus niet in Italië.''

Vrijhaven

In het Italiaanse staatsarchief – in een van mooiste barokke gebouwen van Rome – staan de zeventiende- en achttiende-eeuwse boeken waaruit Monaldi en Sorti hebben geput. Ze tonen een kasboek dat aan de basis stond van hun bewering in Imprimatur dat Innocentius XI de protestant Willem III financieel heeft gesteund: ,,We doen bijna elke dag research. We laten oude boeken en archiefstukken kopiëren of maken er microfiches van en bestuderen het materiaal thuis.''

Imprimatur en Secretum zijn de eerste twee van in totaal een serie van zeven historische romans die Monaldi en Sorti willen schrijven. Elke drie jaar moet er een boek van ongeveer 700 pagina's uitkomen. En telkens hopen de schrijvers een historische onthulling te doen, gebaseerd op het vele archiefwerk dat aan het schrijven van de romans voorafgaat. ,,Vandaag komt er weer een koffer vol kopieën uit Wenen aan voor ons volgende boek. Soms ben ik jaloers op schrijvers die alleen over hun eigen leven schrijven. Dat is een stuk minder tijdrovend dan dit.''

Op de vraag hoe een musicoloog en een classica dingen kunnen ontdekken die wetenschappelijke historici niet vinden, antwoorden ze: ,,De officiële historici willen niet te veel lawaai maken in de academische wereld. De professoren hebben de macht en willen die behouden. Daarom houden ze zich nog al eens met onbelangrijke dingen bezig, om alles maar te laten zoals het is. Ook promovendi worden daar min of meer toe gedwongen. Als die met een belangrijke ontdekking zouden komen, zou men aan hun hoogleraar vragen waarom die dat zelf nog niet had uitgevonden. Promovendi in Italië weten dat ze niet te grote ontdekkingen moeten doen.''

Door geen wetenschappelijke studies maar romans te schrijven hebben Monaldi en Sorti zich een vrijhaven gecreeerd. ,,Wij zijn onafhankelijk en niet bang om iemand voor het hoofd te stoten. Bovendien richten we ons op onderwerpen die door anderen nauwelijks worden bestudeerd. Een vervalste handtekening, geheime financiële bewegingen. We willen laten zien dat iedereen die onafhankelijk opereert ontdekkingen kan doen.''

Die ontdekking van een valse handtekening is niet de hoofdzaak, zo beklemtoont Monaldi. ,,Voor ons is het belangrijker dat de lezer in aanraking komt met het gedachtegoed van Erasmus. We willen de lezers naar zijn Lof der Zotheid leiden, een heel belangrijk werk. We willen laten zien dat de zonnekoning Lodewijk XIV, hoewel oneindig machtig, een zeer ongelukkig man was, omdat hij de liefde van zijn leven niet mocht beleven.''

En dat is de constante in hun werk. Achter elke waarheid ligt een nieuwe waarheid. Sorti: ,,Uit de reacties op ons eerste boek blijkt dat lezers juist dat aspect van onze werkwijze waarderen. Veel mensen schrijven dat we ze hebben geholpen om zich intelligenter te voelen.''

Pyjama's

Ze danken hun autonome en eigenwijze werkwijze aan hun ervaring als journalist, vertellen ze. ,,We schreven midden jaren negentig voor kranten. Het was de periode dat Italiaanse politici als corrupt werden ontmaskerd, een walhalla voor jonge journalisten. Je kon voor het eerst vrijuit schrijven over mensen met veel macht. We hebben geluk gehad dat we in die periode journalist zijn geweest. We leerden zelf zoeken en ontdekten een methode om feiten te begrijpen. Een methode die we daarna nooit meer hebben willen opgeven.''

Toen hun krant failliet ging en ze allebei op straat kwamen te staan, besloten ze zich op hun droom te storten, het schrijven van een roman. Monaldi: ,,We hielden onze pyjama's aan, zijn gaan schrijven en zijn daar niet meer mee opgehouden.''

Het hoofd meebuigend met de koepel van de Sint Pieter klimmen we omhoog naar het hoogste punt van dit ooit – of nog altijd – machtigste instituut van Rome, de katholieke kerk. Tussen de toeristen bereiken we de top. Rome ligt aan onze voeten en precies op dit moment tekenen beneden de machthebbers van het huidige Europa de nieuwe grondwet.

Hierboven zochten de hoofdpersonen in Secretum in een wilde achtervolging de oplossing van het mysterie. Boven ons in de koperen bol onder het kruis van de Sint Pieter beleeft de roman zijn apotheose, maar wie het boek uit heeft, weet nog steeds niet hoe de hoofdpersoon, de verteller heet.

Monaldi: ,,Hij is iedereen, Elckerlyk, u en mij. In ons volgende boek Veritas zal de hoofdpersoon beweren: `Ik ben degene die u denkt, en voor mezelf ben ik niemand'. Als Italianen zijn we schatplichtig aan de toneelschrijver Luigi Pirandello. Zijn uitspraak: `Het is zoals u denkt dat het is' is onze leidraad bij het schrijven.

Na Imprimatur, Secretum en Veritas volgen straks Mysterium en Unicum. Om en om suggereren de titels helderheid en dan weer mystificatie. Monaldi: ,,Het gaat niet om het vinden van de waarheid, maar om de weg naar de waarheid toe. Het gaat niet om wat je denkt, maar hoe je denkt. Het is gevaarlijk te denken dat je de waarheid hebt gevonden, want uiteindelijk blijft het mysterie altijd bestaan.''

Monaldi & Sorti: Secretum. Uit het Italiaans vertaald door Jan van der Haar. De Bezige Bij/Cargo, 765 blz. €25,-