`Mexico is niet veranderd'

Vier jaar geleden werd Vicente Fox binnengehaald als de man die de Mexicaanse samenleving zou opengooien. Hij heeft echter de verwachtingen niet waargemaakt.

Het gaat niet goed met de Mexicaanse president Vicente Fox en zijn Partij van Nationale Actie (PAN). Vraag het Gino Saltaña en Avigail López, leraren uit de grensstad Tijuana. Vier jaar geleden stemden ze nog op de president. Nu spuwt Gino op de grond als hem gevraagd wordt wat hij van Fox en de PAN vindt: ,,Hoe eerder hij weg is, hoe beter voor Mexico.''

Of vraag het de kiezers, die de PAN in Tijuana genadeloos afstraften in de laatste verkiezingen om het burgemeesterschap. Ze kozen voor de excentrieke multimiljonair Jorge Hank Rhon, zoon van een oud-minister, die geen politieke ervaring heeft en bovendien wordt verdacht van betrokkenheid bij moord en drugshandel.

De kiezers van Tijuana zijn niet de enigen: de PAN verloor deze maand de verkiezingen in de staat Veracruz, in de zomer gouverneursverkiezingen in Chichuahua en Durango en verkiezingen in Oaxaca en Baja California.

Wat is er aan de hand met de partij die vier jaar geleden een verrassend einde maakte aan de zeventig jaar durende bureaucratische alleenheerschappij van de Partij van de Institutionele Revolutie (PRI)? Vicente Fox werd in 2000 nog toegejuicht als een held die van Mexico een moderne, open democratie zou maken, maar uit een peiling in oktober bleek dat slechts 17 procent van de Mexicanen tevreden is over zijn regering.

,,Ze praten maar steeds over verandering, maar ik merk er niets van'', zegt lerares López. ,,De politie en politici zijn nog even corrupt als altijd. En er is nauwelijks werk. Mijn vrienden zijn bijna allemaal werkloos.''

,,Er is te weinig veranderd'', bevestigt politiek analist Benedicto Ruíz Vargas. ,,Sterker nog, te veel is bij hetzelfde gebleven.'' Hij zegt dat Fox zich te veel heeft beziggehouden met politieke schandalen en te weinig met het doorvoeren van de justitiële en economische hervormingen en het aanklagen van corrupte oud-politici. Bovendien verloor de PAN vorig jaar bijna een kwart van zijn parlementszetels, waardoor veel hervormingsplannen door het Congres kunnen worden tegengehouden.

,,Hij is nu eenmaal een marketingman'', zegt hoogleraar David Shirk van Transborder Institute in San Diego in een verwijzing naar Fox' verleden als directeur van Coca-Cola voor Latijns-Amerika. Shirk deed onderzoek naar het gouverneurschap van Fox in Guanajuato. ,,Hij heeft goede ideeën, kan het op een eloquente manier verwoorden, maar als het erop aan komt, kan hij geen beleidsverandering invoeren.''

Daarbij heeft de PRI, die vier jaar geleden nog synoniem stond voor corruptie, nepotisme en alles wat de Mexicanen verachtten, zich opmerkelijk snel hersteld van de historische nederlaag in 2000. Elke regionale verkiezing toont dat de partij sterker wordt en toont ook dat de PAN geen basis heeft weten te kweken. De PRI heeft bovendien een sterke leider, oud-gouverneur Roberto Madrazo van Tabasco.

Fox' ineffectiviteit heeft de strijd om zijn opvolging – hoewel de presidentsverkiezingen pas in 2006 zijn – nu al doen oplaaien. Madrazo, die wordt gesteund door een groeiend aantal parlementsleden, gouverneurs en burgemeesters, lijkt kans te maken, evenals de leider van de Partij van de Democratische Revolutie (PRD), Andres Manuel López Obrador. De burgemeester van Mexico-Stad heeft voor ouderen een maandelijkse uitkering van zestig euro ingesteld en wegen gebouwd en de hoofdstad veiliger gemaakt en krijgt van de kiezers aanzienlijk meer steun dan Fox. Fox, die niet nog eens mag deelnemen aan de verkiezingen, heeft daarentegen geen duidelijke opvolger.

Ruíz noemt het ,,een stap terug'' voor Mexico dat de PRI sterker wordt. , en zegt te vrezen voor de presidentsverkiezingen van 2006. PRI-leider Madrozo heeft openlijk laten weten het oude patronagesysteem te prefereren boven het huidige politieke systeem. ,,De PRI heeft zich niet ontwikkeld, het is nog steeds geen partij waarvoor democratie voorop staat'', meent Ruíz. ,,En Madrazo belichaamt dat.''

Ook López Obradors populariteit baart hem zorgen, vooral vanwege mogelijke uitsluiting van deelname aan de verkiezingen. De burgemeester negeerde een gerechtelijk bevel om de bouw van een weg te beëindigen, en op verzoek van Fox' openbaar aanklager bekijkt het parlement nu of hij hiervoor kan worden vervolgd.

Het doet de politiek commentator vermoeden dat Fox zijn opvolging wil beïnvloeden door zijn tegenstander nu al vleugellam te maken. De burgemeester waarschuwde openlijk voor burgerlijke ongehoorzaamheid als hij niet aan de verkiezingen mag deelnemen, en wist onlangs honderdduizenden mensen op de been te krijgen die in zijn naam protesteerden. Het zijn signalen, meent Ruíz, dat Mexico's democratie nog in de kinderschoenen staat.