Liefde loopt zomaar mis

In `5 x 2' vertelt de Franse regisseur François Ozon een liefdesgeschiedenis in omgekeerde volgorde. ,,Het begint met Bergman en eindigt met Lelouche.''

De titel van de nieuwste film van de Franse filmer François Ozon (1967) is, zoals hij zelf zegt, ,,de eenvoudigste die ik bedenken kon''. 5 x 2 toont vijf episodes uit het leven van een man en een vrouw. Ozon is vooral bekend om zijn 8 Femmes, een musical-achtige thriller met sterren als Catherine Deneuve en Fanny Ardant (2001). Hij maakte ook Sous le Sable (2000) en Swimming Pool (2003). In de eerste film weigert het vrouwelijke hoofdpersonage, vertolkt door Charlotte Rampling, zich neer te leggen bij de dood van haar man. In de tweede beleeft een schrijfster (wederom Rampling) een al dan niet gefantaseerde moordgeschiedenis met de dochter van haar uitgever.

In de liefdesgeschiedenis `5 x 2' draait het om de bekende elementen van een relatie: ontmoeting, trouwpartij, geboorte van een kind, het huwelijkse bestaan, de scheiding. Ongebruikelijk is de volgorde. Ozon begint met de scheiding, eindigt met de ontmoeting en plaatst de rest in omgekeerde chronologie daartussen. ,,Ik was aanvankelijk van plan een rechttoe rechtaan liefdesgeschiedenis te vertellen. Maar ik realiseerde me dat ik zoiets al gedaan had in Gouttes d'eau sur pierres brûlantes (naar een stuk dat R.W. Fassbinder schreef op 19-jarige leeftijd – red.). De illusieloosheid trok me toen aan. Nu niet meer.

,,Ik wilde een verhaal vertellen waarmee de kijker zich kon identificeren – over een liefde die misloopt zoals liefdes meestal mislopen: zonder aanwijsbare oorzaken. Het weglaten van een intrige waarin oorzaken en gevolgen in elkaars verlengde liggen, bracht me op het idee van een doorbroken chronologie. Het moesten scènes worden die uiteindelijk één geheel vormden, en dat niet zozeer op het witte doek als wel in het hoofd van de kijker. Dat ik de hele boel heb omgedraaid, kwam door Jane Campions tv-serie Two Friends, waarin ze hetzelfde doet.''

De structuur is riskant, omdat de film begint met het dramatische hoogtepunt.

,,Ik wil juist risico's nemen. En deze vorm gaf me bovendien de mogelijkheid om zo banaal mogelijk te blijven, zo dicht mogelijk bij het leven van alledag. De vorm is een stilering en schept afstand; daar hoefde ik niets meer aan toe te voegen. Een ander aspect dat ik gaandeweg ontdekte is dat van gestrande liefde doorgaans de laatste episode in de herinnering blijft hangen. Het voorgaande wordt óf vergeten óf geidealiseerd. Door de omgekeerde volgorde krijgt dat hier juist de nadruk. Het wordt een puzzel – ook en vooral voor de kijker. Dat het is misgegaan weet hij al – maar wáár, waarom, wanneer?''

U zegt het niet. U biedt, laten we zeggen, mogelijkheden aan.

,,Dat is precies wat ik wilde. Ik houd ervan de kijker aan het werk te zetten – daarom pakt deze structuur ook goed uit. Deze benadering biedt de toeschouwer ruimte voor een eigen interpretatie en een individuele identificatie. Bovendien is het leven niet `logisch'. Heel veel blijft onuitgesproken in mijn film. De personages praten weinig en handelen zonder beredeneerde motieven. Dat doen wij in het echt ook. En toch zit er uiteindelijk een intrinsieke logica in, handelen we volgens patronen, zijn dingen achteraf verklaarbaar.''

Waarom krijgt het paar een homoseksueel vriendenstel op bezoek? Gaat het om een vergelijking?

,,Ik heb voor alles een beeld willen schetsen van mijn eigen generatie. Het gaat niet om pubers die een leven met zijn tweeën ontdekken, noch voor het ene noch voor het andere paar. Het ging me ook niet om het tonen van parallellen, hoewel ik ervan overtuigd ben dat er principieel geen enkel verschil bestaat. Maar in de film is veeleer sprake van een spiegeling van een meer burgerlijk paar met een ogenschijnlijk avontuurlijker, idyllischer tegenhanger. Die schijn bedriegt. Ze hebben ieder hun eigen problemen. De oudste homo doet luchtig over de ontrouw van de jongste, maar wie weet lijdt hij daar onder en zou hij niets liever willen dan het monogame bestaan van het hetero-stel. En dat zou op zijn beurt misschien wel meer avontuur willen.''

De vijf scènes hebben ieder een eigen sfeer.

,,Op de set grapten we tegen elkaar: het begint met Bergman en eindigt met Lelouche. De eerste scène is de heftigste, de meest dramatische – ook als ode aan mijn favoriete regisseur. Iedere episode heeft zijn eigen sfeer en toon. De huwelijksscène is typisch Frans, met een soirée en diner als centrale handeling. De bruiloft is ontleend aan de Amerikaanse comedy en ik besluit in opzettelijk clichématige lichtheid: met een posterbeeld als van een palmenstrand. Zo zie je het leven als je verliefd bent. De ontmoeting aan het eind is optimistisch. 5 x 2 is geen sombere film die betoogt dat iedere poging tot liefde vergeefs is. Er is hoop, er zijn harten die slaan. Dat vind ik leuker dan levens zonder fonkeling. Beginnen is het belangrijkste. Je moet blijven geloven dat het lukt.''

Toch een boodschap, dus.

,,Voor wie die zien wil. Ik heb geen Amerikaanse film gemaakt die met good guys en bad guys de kijker vertelt hoe het wel of niet moet. Ik stel vragen en geef geen antwoorden. Het loopt mis, waarom weet ik niet. Voor mij komt het bekijken van deze film achteraf ook neer op aarzelend zoeken naar mogelijke interpretaties. Alles is altijd complexer dan je tonen of zeggen kunt. Dus wordt er veel niet uitgesproken. Wat niet wordt gezegd, hoopt zich op, explodeert. De ouders van Marion, de vrouw, hebben op het eerste gezicht een slecht huwelijk. Ze schelden elkaar uit en dat helpt kennelijk: ze blijven bij elkaar. Op de huwelijksnacht heeft Marion geen zin om te gaan slapen en ze toont er begrip voor dat Gilles, die te veel gedronken heeft, direct inslaapt. Maar dat is een moment waarover ze over tien jaar misschien zegt: niet te geloven, hij viel in slaap, op onze huwelijksnacht!''

Het lijkt of uw hoofdrolspeelster, Valerie Bruni-Tedeschi, per episode mooier wordt.

,,Dat is ook zo. Ze wordt door de omgekeerde chronologie steeds jonger en onbevangener, maar als ik eerlijk ben, komt het ook doordat ik op de hand van haar personage ben. Vrouwen zijn veel sterker dan mannen, die misschien wel onzeker zijn geworden in onze gefeminiseerde samenleving. Als ze na de scheidingsprocedure met elkaar naar bed zijn geweest – waarom ze dat doen, weet ik weer niet – probeert Gilles de boel weer te lijmen. Zij gaat er niet op in. Zij heeft iets geleerd, de man niet. Iedereen heeft de neiging steeds weer voor hetzelfde type partner te vallen, maar de man gaat rimpelloos van zijn oude vriendin over op Marion, om in dezelfde fouten te vervallen. Het is een soort repeterende neurose.''

U hebt deze keer onbekende acteurs gekozen, met Bruni-Tedeschi en met Stéphane Freiss als Gilles.

,,Ik heb verschillende combinaties uitgeprobeerd, maar deze werkte het beste. Ik wilde dat het publiek zich kon identificeren en dat gaat beter met onbekende acteurs dan met sterren.''

Over identificatie gesproken: Gilles vertelt in gezelschap dat hij het in Marions bijzijn met een andere man heeft gedaan.

,,Het gaat mij om het spel dat ze eventueel met elkaar spelen, met het gezelschap als noodzakelijk publiek. Is het waar of is het niet waar? Is het misschien haar fantasie die hij doorvertelt, of toch de zijne? Is het gewoon echt gebeurd? Ik had een scène gedraaid waarin daarover opheldering wordt verschaft, maar die heb ik bij de montage laten sneuvelen. Het raadsel is veel mooier dan de oplossing. Het is hoe dan ook echt, ook als het verzonnen is, want die fantasie vervult tussen deze twee mensen kennelijk een functie. Om de ander te vernederen of uit te dagen, of zelfs te verleiden. Ze weten het waarschijnlijk zelf niet eens.''

Misschien is het wel een concessie die uzelf onbewust doet aan uw, sinds `8 Femmes', trouwe homoseksuele publiek?

,,Ja, ik ben blij met die aanhang, zoals een oude zangeres dat kan zijn! Maar naar mijn idee bestaat er niet zoiets als een homoseksuele stijl of esthetiek. 8 femmes was campy, omdat ik die film gemaakt heb in de geest van een kind. Ik heb geen speciaal verheven gedachten over homoseksuelen, maar je kunt misschien zeggen dat ze dicht bij hun kindertijd staan. Ze hebben nog scherpe herinneringen aan wat er toen is gebeurd, omdat het per definitie vaak pijnlijk was. Het verbod, bij voorbeeld om met poppen te spelen, maakt hen snel bewust van hun voorkeur en smaak. Misschien kijk ik in 8 Femmes wel als een klein jongetje naar mijn moeder en mijn tantes en hun vriendinnen, op een huiselijke zondagmiddag. Het zoontje van vrienden kan de film helemaal nazingen en -dansen. Ze zijn er niet gerust op!''

`5 X 2' (Cinq fois deux) is vanaf 18 november in de Nederlandse bioscopen te zien.