Karbouwen in de Javaanse ochtendnevel

Aan de zuidkust van Java huist de godin Ratoe Loro Kidoel. Ze houdt niet van hebzuchtige mensen. Zakkenvullers moeten er dus niet gaan pootjebaden. Want wie ten koste van alles rijk wil worden, zwemt daar onherroepelijk die godin tegen het lijf. En dat is geen pretje. Ze lust haar slachtoffers rauw en gebruikt hun botten als bouwmateriaal voor haar paleizen.

Hella Haasse (1918), aan wie woensdag de Prijs der Nederlandse Letteren wordt uitgereikt, verwerkt zo'n mythisch verhaal in een paar regels bij een schildering van de Indische Oceaan bij Java. Het is maar één van de veertig taferelen in het boekje Bij de les, met teksten en schoolplaten over Nederlands-Indië. De schoolplaten dateren uit de eerste decennia van de vorige eeuw en werden gemaakt door een handvol Nederlandse schilders en tekenaars. Soms werkten ze op locatie, om in het nooit afwezige zonlicht de vulkanen, stranden, havens en sawa's van Java, Sumatra, Borneo en de Molukken panoramisch weer te geven. Of ze lieten zich inspireren door bestaande schilderijen en foto's waar dan figuranten van verschillende afkomst – op de markt, op school, op het station – aan werden toegevoegd.

Dat alles is rustig, duidelijk en precies op die schoolplaten weergegeven. Maar zijn die platen nou zo mooi dat ze gepubliceerd moeten worden? Nee, want daar was het deze illustratoren ook niet om te doen. Ze zijn curieus, leerzaam en met liefde gemaakt in een soms onbeholpen realisme. Er moest véél op te zien zijn zodat onderwijzers veel houvast kregen om er hun verhaal aan op te hangen. Maar ook wie vandaag de dag weinig of niets met Nederlands-Indië heeft te stellen, zal langer dan gewoonlijk naar al die exotische dingen blijven kijken én naar de mensen die in de volle toko's en op de kades van Java zo hun eigen, rustige gang gaan. Alsof de onopgesmukte manier van schilderen dat voorbije leven dichterbij brengt dan een foto dat kan doen.

De landschappen daar en het doordeweekse bestaan met pasars en prauwen, sawa's en sarongs kent Haasse van haver tot gort want ze bracht er haar eerste twintig levensjaren door. In korte stukken over de meest uiteenlopende onderwerpen – van rituelen tot fabrieken – vermengt Haasse steeds haar historische kennis en eigen herinneringen met literaire citaten en de actualiteit. En zo kom je in dit boekje van alles te weten: Chinezen, sterk vertegenwoordigd op Java, aten bijvoorbeeld zeezwaluwen en begroeven hun doden in grafheuvels met de vorm van een moederschoot. Koelies mochten niet van baas veranderen, en als ze tóch opstapten dan kwamen ze in de gevangenis terecht. En de Bataks op Noordoost-Sumatra aten tot in het begin van de twintigste eeuw hun misdadigers op omdat die anders in een kwade geest zouden voortleven.

Balik-Papan op Borneo was ooit de grootste oliefabriekstad ter wereld, zoals een van de precieze panorama-schilderingen laat zien. Totdat de Nederlanders in 1942 alle installaties vernietigden om ze niet in handen van de Japanners te laten vallen. Nooit geweten dat Javaanse vorsten – vér voor Gaddafi – over vrouwelijke lijfwachten beschikten om bij plechtigheden de heilige `rijkssieraden' te dragen. Dat hindoeïstische wajangpoppen er zo grotesk uitzien komt door de strenge islam, die natuurgetrouwe weergave van het menselijk lichaam in de kunst verbiedt. Om hun cultuur te laten voortbestaan werden Javanen gedwongen er `een grillig lijnenspel van krullen en kronkels' van te maken.

Hella Haasse schrijft dat ze uit haar eigen schooltijd in Batavia, Buitenzorg en Bandoeng zich wél de Hollandse vaderlandse geschiedenisplaten van Isings en Jetses herinnert, maar niet deze, veel bonter gekleurde, idyllische taferelen. De plaat die haar het sterkst een nostalgisch gevoel bezorgt is die van een vroege ochtend op Java, als in een mistige sawa boeren en karbouwen zich opmaken voor een werkdag. Vreemd genoeg is het ook de enige plaat in dit boek die in kleur en sfeer sterk aan een Hollandse polder doet denken.

De jury van de Prijs der Nederlandse Letteren schreef al over `de grote doordachtheid' en `stilistische zorgvuldigheid' die Hella Haasse's werk kenmerkt. Het is in Bij de les niet anders.

Hella S. Haasse: Bij de les. Schoolplaten van Nederlands-Indië. Contact, 93 blz. €19,90