Gat achter de voordeur

Als je thuiskomt, mag je altijd van geluk spreken dat er geen diep gat achter de voordeur gaapt, zei Ludwig von Wittgenstein ongeveer. Het vergt iedere dag weer een zekere dosis optimise om je das te strikken, schreef Menno ter Braak in het dagboek dat hij heeft bijgehouden omstreeks het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. In Oorlog en vrede beschrijft Tolstoi de Slag bij Borodini. Het is een chaos, maar Napoleon weet zeker dat alles volgens zijn plannen verloopt. De keizer is zwaar verkouden. Hij heeft zich een hete grog laten brengen. Ordonnansen komen aangegaloppeerd en geven bijzonderheden over wat er aan de linies gebeurt, beschrijven een toestand die al een half uur geleden is achterhaald. Op grondslag daarvan geeft Napoleon nieuwe bevelen die niet kunnen worden uitgevoerd omdat de verhoudingen intussen totaal zijn veranderd. Maar zijn zekerheid verlaat hem niet. Hoe hij het heeft klaargespeeld is hem zelf een raadsel, maar het lijkt alsof hij heeft gewonnen. Zijn tegenstander, generaal Koetoesow weet beter. Hij laat de keizer in de waan. Het Grote Leger trekt Moskou binnen. Dan steken de Russen hun stad in brand. De Fransen met hun hulptroepen van de coalitie beginnen aan de rampzalige terugtocht. Berezina, enzovoort. Daarna krijgen we Elba en Waterloo nog, en tenslotte Sint Helena.

Het was maart 2003, kort voor de oorlog in Irak begon. ,,Het is heel raar dat je naar een stad kijkt die morgen een puinhoop kan zijn'', zei de Nederlandse oorlogscorrespondent Arnold Karskens op de televisie in de laatste uren van de vrede. Hij was in Bagdad. `Heel raar', beter kan ik het niet uitdrukken. Je kunt het niet geloven, het gaat tegen al je besef van redelijkheid in. Daar ligt het kunstwerk van duizend jaar met zijn miljoen bewoners. Een zeer ongewenst persoon heeft zich met zijn trawanten ervan meester gemaakt. Door een samenloop van omstandigheden die niemand gewild heeft, een doolhof van wederzijdse misrekeningen raakt één partij ervan overtuigd dat er niets anders opzit dan geweld. Shock and Awe. Het bombardement begint. In Bagdad is het achteraf bezien allemaal nog meegevallen. De boosdoener zit achter de tralies en de stad staat er nog. Nu zien we hoe Falluja wordt veroverd. Weer `heel raar', te beseffen hoe in de loop der eeuwen het werk van ongetelde, anonieme bouwers voor het goede doel ongedaan wordt gemaakt. Mensen die 's ochtends met een onaantastbare vanzelfsprekendheid hun schoenveters hebben gestrikt, zien we straks op een foto in de krant, dood.

De oorlog maakt een eind aan de voorspelbaarheid die de grondslag is van het normale dagelijks leven. Deze voorspelbaarheid is het collectief product van bijna alle mensen. Willen we dat handhaven dan moeten we elkaar tot op zekere hoogte kunnen vertrouwen. Tot elf september 2001 was dat normaal. Daarna is de voorspelbaarheid steeds sneller in verval geraakt. Met de moord op Theo van Gogh is daaraan in Nederland de volgende slag toegebracht. Op het ogenblik volg ik uit de verte, in de Amerikaanse kranten en op de televisie wat er thuis gebeurt. Een terroristencel opgerold. Poging tot brandstichting in moskeeën en kerken. Wapenopslagplaats in Den Haag ontdekt, het luchtruim boven de residentie afgesloten wegens vrees voor een overmatige belangstelling van de media. Hoe kun je met een camera in een helicopter zo'n toestand filmen? Premier Balkenende heeft zijn bezorgdheid uitgeproken, wordt me per mail gemeld. Ik verklaar mijn bijval, bij deze.

Ik dacht aan Klaus Mann, Joseph Roth, Georg Gross, al die Duitsers die nog bijtijds voor Hitler een goed heenkomen hebben gezocht, in de vrije rest van het westen, en bij voorkeur in Amerika, maar ook wel in Amsterdam. Met hun gedachten en in wat ze hebben geschreven, waren ze bij wat er in Berlijn gebeurde. Ze wisten alles van de toestand vóór de Machtsübernahme. De jaren twintig, de Roaring Twenties, waarin alles mogelijk leek, de absolute vrijheid zich met de dragelijke orde voor iedereen verenigd leek te hebben. Toen kwam daar de crisis. De wrok over het vredesverdrag van Versailles verenigde zich met de uitzichtloosheid van de economische stagnatie. De Republiek van Weimar was machteloos. Daaruit is Hitler ontstaan. Voor miljoenen Duitsers toen de nieuwe, betrouwbare voorspelbaarheid, voor de anderen het begin van de noodlottige willekeur. Lees er Sebastiaan Haffners Amnerkungen zu Hitler op na.

Zo ver is het bij ons nog niet, nog lang niet. En laten we niet overdrijven. Amsterdam 2004 is in de verste verte geen Berlijn 1933. Maar er is één kleine kiem van overeenkomst. De voorspelbaarheid van het normale leven verdwijnt, de partijen wapenen zich gretig voor een confrontatie, welke dat ook mag zijn. In de New York Times wordt een deskundige op het gebied van terrorisme, Edwin Bakker, geciteerd. ,,Islam is het meest gehate woord in dit land'', zei hij. Zijn er mensen die de overtuiging hebben om de fundamentalisten en de islam-haters te kalmeren? De gewone voorspelbaarheid van het dagelijks leven te herstellen? Kun je met enige illusie je veters vastmaken? Emigreren, denk ik.