De witte met het zwarte hart

Maureen Healy is programmeur van het Black Magic Woman-festival dat muziek, literatuur en theater biedt. ,,De gemiddelde witte Nederlander mag gaan integreren.''

Vorige week gebeurde het haar weer. In een winkel in Muiden. Ze vroeg een van de verkoopsters naar de prijs van een sweater voor haar zoontje. `Kom jij ook uit Suriname?', fluisterde de verkoopster terwijl haar ogen bijna uit haar kassen rolden.

Maureen Healy knikte bedeesd.

`ZE KOMT UIT SURINAME', galmde het daarop als trompetgeschal door de winkel. Vingers op haar gericht. Verbaasde vrolijke blikken van de andere zwarte verkoopsters. Een bezienswaardigheid, zo voelde ze zich. Maar de meisjes lieten haar wel voorgaan bij de kassa.

,,Soms lijkt het wel of Surinamers in Nederland collectief aan geheugenverlies lijden'', zegt Healy (1960). Ze is programmeur van het Black Magic Woman festival dat vandaag begint op verschillende locaties in Amsterdam Zuid-Oost. ,,Alsof ze vergeten zijn dat er witte Surinamers bestaan.''

Maar bij autochtone Nederlanders ziet ze het net zo goed. Die verwarde blikken in hun ogen wanneer ze haar mond open doet en begint te praten met haar onvervalste Surinaamse tongval, haar hoge zangerige stem, de scherpe uithalen naar boven waarmee ze de woorden laat fonkelen en ze precies de juiste hoeveelheid nadruk geeft.

We praten in het kantoor van Krater Theater Zuidoost, initiator van het Black Magic Woman festival, kortweg BMW, naar het beroemde nummer van Carlos Santana.Het kantoor is gevestigd in een betonnen gebouw achter het winkelcentrum De Amsterdamse Poort, omsloten door flats die als goedmoedige reuzen lijken te waken over het bescheiden gemeenschapshuis dat naast Krater ook een kindercrèche en café herbergt.

Het zo'n gewone Hollandse najaarsdag waarop de lucht lijkt stil te staan en de wolken loom en laag boven het landschap hangen. Maureen Healy – lang, blond, bleek sproeterig gezicht met rode konen – drukt op de playknop van de cd-speler en onmiddelijk vullen hese tonen van een saxofoon de kleine ruimte. Een grillige melancholieke melodie. Op het eerste gehoor doet de muziek traditioneel jazzy aan, maar de lichte ritmes die speels om de tonen van de sax cirkelen, geven de klankkleuren een onverwacht frisse, bijna Caraibische `touch'.

,,Sanne Landvreugd'', roept Healy enthousiast. ,,Ze speelt op de slotmiddag van het festival, tijdens de female jam battle waar ook vrouwelijke MC's en DJ's zullen optreden. Ze is typisch BMW: jong, aanstormend, gretig om te spelen. Ze komt uit Suriname maar als je haar ziet weet je meteen dat er meer aan de hand is dan alleen black.''

Meer aan de hand?

,,Ze is een mix. Sanne is een oer-Nederlandse naam en Landvreugd Surinaams. Op het festival brengen we vrouwelijke artiesten samen die verschillende culturele achtergronden en invalshoeken in zich verenigen. Het spannende is om te zien en te horen hoe ze dat uitdrukken in hun werk.''

Cliché

Een culturele voorstelling bezoeken in Amsterdam Zuidoost is een belevenis. Neem de Openbare Bibliotheek Bijlmer, waar tijdens BMW altijd een literair en muzikaal programma plaatsvindt. Weken vantevoren zijn de kaartjes al uitverkocht. Een kwartier voor aanvang dampt de zaal van verwachting en spanning. En als de schrijfster begint te lezen, zoals de Surinaams-Nederlandse debutante Nathalie Emanuels vorig jaar, zijn de `hmmms' en `ahhs' niet van de lucht. Luid geklap. Hier wordt ieder woord wordt gewogen, opgezogen, urgent gemaakt.

Het publiek dat naar BMW komt is de laatste jaren groter en `witter' geworden. Oorspronkelijk opgezet om zwarte vrouwelijke artiesten een middag in het jaar een stem en een podium te geven, is het festival negen jaar later uitgegroeid tot een tien-daags cross over festival vol muziek, literatuur, spoken word, discussie en theater waaraan ook Paradiso, de Openbare Bibliotheek, Imagine IC en de Meervaart meedoen en waar diva's als Tasha's World en actrice/comedienne Jetty Mathurin hun opwachting maken.

Maureen Healy is blij dat het publiek gemengder wordt. ,,Die gemiddelde witte Nederlander mag gaan integreren'', zegt ze lachend. ,,De andere kant integreert al bij het leven.''

Als dochter van blanke Amerikaanse ouders, geboren en getogen in Suriname en dus `zwart geculturaliseerd', zoals ze het zelf noemt, wonend en werkend in Amsterdam Zuid Oost, is Healy een toonbeeld van integratie. Ze zegt: ,,Ik voldoe aan geen enkel cliché van de allochtoon. Vroeger vond ik dat irritant omdat ik mezelf voortdurend moest uitleggen. Tegenwoordig, zeker nu het multiculturele debat in Nederland zo beladen is, zie ik het als een voordeel. Als mensen me vragen waar ik vandaan kom, geef ik altijd antwoord. Ik blijf me bewust van het feit dat ik niet zwart ben; ik hoef het ook niet te worden. Het is idioot om je vast te pinnen op je culturele identiteit. Het is saai. Mijn gedrevenheid is juist die verscheidenheid bij elkaar te brengen. It's so much more fun.''

Ze herinnert het zich nog als de dag van gisteren. Hoe ze, struikelend over haar eigen sprieterige benen, van school naar huis holde als kind van acht en eenmaal thuis haar moeder verwijtend aankeek en vroeg: `Waarom ben ik niet zwart?' Maureen Healy: ,,Ik werd geplaagd. In mijn klas zat één ander wit meisje, maar zij had bruin haar. Ik was blond, ik verbrandde als ik 's zondags in het zwembad lag. Buru, zo noemden ze me, naar de Hollandse boeren die een eeuw eerder naar Suriname waren geëmigreerd. `Ik ben geen buru', sneerde ik terug, `ik ben Yankee.' Maar dat maakte geen indruk. Ik wilde erbij horen, vooral bij die stoere zwarte meiden. Het was de tijd van Black Power en Black is Beautiful. Ze waren groter en sterker dan ik. Dus zocht ik aansluiting.''

Thuis werd er Engels gesproken, op school Nederlands en op straat, waar Maureen de meeste tijd rondhing, Sranan. ,,Ik deed alles wat niet paste bij een rijk, wit meisje. Ik speelde met de arme jongens die chips op straat verkochten. Ik voetbalde.''

Als haar ouders er niet waren, vertelde Trees, de hulp die Maureen opvoedde, verhalen. ,,Trees bracht me de Afro-Surinaamse cultuur bij. Ze vertelde over haar jeugd, hoe ze 's ochtends vroeg in het donker water moest halen bij de pomp en een Leba zag, een geest in een boom. Doodeng. Ze leerde me Yorka's en Bakru's te herkennen, allemaal boze geesten. Een Bakru is half hout/half mens en alleen door vreselijk te gillen en te vloeken kun je hem verdrijven.''

Paradijselijk, zo voelt de herinnering aan die tijd, zegt ze. En veilig. ,,Thuis bestond racisme niet. Mijn ouders dachten heel overzichtelijk in goed en kwaad: stelen deed je niet, discrimineren ook niet.'' Langzaam ontdekte ze hoe dubbelzinnig de wereld in elkaar stak.

Op een middag hing ze samen met haar Chinees-Creoolse vriendinnetje Marita op straat rond om naar de brand in het ministerie van Financiën te kijken. Het was begin jaren zeventig, de tijd van stakingen en strijd voor onafhankelijkheid in Suriname. Bij de winkel op de hoek kwamen ze een vriendje van school tegen en dat was interessanter dan de brand. Ze raakten aan de praat. ,,Oom Jopie, die bij Marita thuis kwam, zag ons praten met die jongen. Hij schold Marita verrot en stuurde haar naar huis. Daar sloeg haar moeder haar bont en blauw, zogenaamd omdat ze de afwas niet had gedaan. Maar ik begreep dat het was vanwege die jongen, hij was te donker voor Marita. ,,En er waren meer dingen: volwassenen die tegen mij zeiden dat ik geen Surinaams moest praten omdat het een lage-statustaal was en zich omdraaiden en zelf Surinaams praatten. Ik doorzag die schijnheiligheid en dat deed me pijn. Mijn ouders konden het me niet uitleggen. Pas later begreep ik dat het te maken had met de erfenis van het kolonialisme.''

Suripop

Juist in die tijd, in de enerverende nadagen van Flower Power en Black is Beautiful, begon haar moeder zich te ontplooien. Ze zette een eigen advertentiebureau op. Liep op plateauzolen en bezocht hippe feestjes waar ze haar dochter soms mee naartoe nam. Maureen Healy: ,,Ze kwam in contact met Werner Dutenhofer, de beroemdste DJ van Suriname. Die introduceerde haar in de muziekscene van Paramaribo. Ze ging muzikanten als jazz-toetsenist Etienne Stadwijk begeleiden. Zij heeft het festival Suripop opgezet, samen met de Chileense muzikant Juan Navia. Ze vonden dat er te weinig oorspronkelijke Surinaamse popmuziek werd gemaakt, terwijl er zoveel goede muzikanten rondliepen die kaseko en winti en Afrikaanse muziek speelden. Suripop bestaat nog altijd.''

Ze stopt met praten. Bladert in de folder van het Black Magic Woman festival. ,,Die jamsessie op de slotmiddag is mijn kindje'', zegt ze trots. ,,De inspiratie haal ik uit de jaarlijkse jamsessie die met oudjaar in het jazzcafée in Paramaribo wordt gehouden. Oorspronkelijk begon het als verjaarsfeestje voor Etienne Stadwijk. Nu is het een fenomeen met bekende en minder bekende muzikanten, die voor de feestdagen even thuis zijn. Iedereen speelt voor de lol, maar het resultaat is verpletterend.''

Het is of er heimwee doorklinkt in haar stem als ze over die jamsessie spreekt, over Suriname. Healy: ,,In 1983, na de militaire coup en de decembermoorden, ben ik woedend weg gevlucht. Het land had me niets te bieden. Ik had de middelbare school in Nederland doorlopen en was terug gekomen, maar als onafhankelijke, ambiteuze, witte vrouw had ik niks te vertellen daar.''

Ze ging theaterwetenschappen studeren in New York en kwam terecht in een milieu van studenten uit Puerto Rico, El Salvador, joodse studenten, zwarten, Chinezen. ,,Maar iedere groep trok zich terug op het eigen territorium. De Caribische studenten profileerden zich als zwarter dan zwart. Daar kwam ik niet tussen.'' Uiteindelijk studeerde ze creolistiek in New York en tenslotte woog het heimwee zwaarder. ,,Suriname was geen optie. Tien jaar terug had ik daar amper kunnen overleven.''

In Amsterdam Zuidoost is ze thuis, voorlopig althans. ,,Ik ben hier deel van de gemeenschap, een Surinamer. Maar ik ben natuurlijk net zo goed Nederlander, Amerikaan. Culturele identiteit is geen vaststaand gegeven. Dat zie ik aan mijn blanke nichtjes in Suriname. Die meiden dansen en draaien met hun kont als de eerste de beste zwarte vrouw op de markt. Dat kan gelukkig allemaal nu. En ik ben blij dat ik met volle overtuiging Black Magic Woman programmeer, zonder me af te vragen of dat wel mag, als blanke.''

Het Black Magic Woman festival begint vandaag om 20u in het Activiteiten Centrum Holendrecht in Amsterdam Zuidoost.Verder op diverse locaties in Amsterdam Zuidoost en in de Centrale Bibliotheek van Amsterdam. Inl. Krater Theater, tel. 020 6951411. www.blackmagicwomanfestival.nl