De Hollandse angst voor een pensioen met garanties

Baas bankroet, pensioen pleite? Nederland heeft ruim 500 miljard euro pensioengeld, maar zonder garanties. Moeten die er komen?

Amerika doet `t. Duitsland ook. De Britten gaan er mee beginnen. Maar Nederland is er bang voor.

Nederlandse werknemers hebben, ook ten opzichte van het buitenland, kolossale bedragen gespaard voor hun pensioen (516 miljard euro, per juni 2004). Maar hier bestaat in tegenstelling tot Amerika geen garantiesysteem om die pensioenen intact te houden. Bijvoorbeeld als de werkgever wegvalt door faillissement.

,,Zomaar een garantiesysteem erop los laten is geen verantwoorde keuze'', zegt hoogleraar A. Boot (financiering en financiële markten) van de Universiteit van Amsterdam. Vanochtend presenteerde hij een onderzoek naar de risico's van pensioenfondsen bij onverhoopte calamiteiten bij de onderneming waarvoor zij werken. Boot:,,Een garantieregeling legt, zeker in de beginjaren, de rekening bij de overheid. Ik heb teveel situaties gezien waarbij dan niemand meer oplet.''

Werkgevers zijn cruciaal voor de pensioenen van werknemers. In Nederland is de vuistregel dat de werkgever zeker de helft, maar soms alle pensioenpremies voor zijn rekening neemt. Elders is dat niet anders.

Een serie van (bijna) faillissementen de afgelopen jaren heeft de Amerikaanse werknemers met de neus op de feiten gedrukt: bedrijf op de fles, pensioen in gevaar. In Amerika neemt een garantiefonds de premies over, als de werkgever bankroet gaat. Maar dat fonds dreigt zelf te bezwijken onder de extra premielasten van sommige luchtvaartmaatschappijen zoals United Airlines die uitstel van betaling hebben gevraagd.

In Engeland dreigt een tekort van zo'n 1,3 miljard euro bij het pensioenfonds van auto-onderdelenmaker T&N, nadat zijn Amerikaanse aandeelhouder, Federal Mogul, instortte. Werknemers van het failliete staalbedrijf ASW in Wales besloten deze week naar het Europese Hof te stappen met hun eis dat de Britse overheid compensatie betaalt voor hun verloren pensioenen.

En Nederland? Iconen als DAF en Fokker gingen in de jaren negentig op de fles, maar dat veroorzaakte geen pensioenpaniek. De pensioencrisis van de laatste drie jaar, die werd ingezet door een aandelenkrach, leidde wel tot versobering van pensioenregelingen, maar niet tot aanzetten tot een garantieregeling. Eerder dit jaar deed de Kring van Pensioen-Specialisten, een club van deskundigen, wel een oproep om een garantiesysteem te bekijken. De afgelopen maanden trokken de pensioenen bij de Vereenigde Glasfabriek de aandacht: zij worden zeven procent verlaagd om het pensioenfonds te saneren.

Uit het onderzoek van Boot blijkt dat de pensioenwereld de risico's rond faillissement van de werkgever wel serieus neemt, maar dat zij niet bovenaan de lijst met potentiële problemen staan. Onvoorspelbare regelgeving en grote veranderingen in het aantal betrokken werknemers staan hoger.

Boot deed zijn onderzoek onder pensioenfondsen die voor individuele ondernemingen werken. Zij regelen eenderde van de pensioentoezeggingen. De pensioenfondsen die voor hele bedrijfstakken werken doen de rest.

Een discussie over een garantieregeling is in Nederland minder actueel dan in omringende landen, vindt Boot. De toezichthoudende Pensioen- en Verzekeringskamer zit er hier ,,heel scherp op'', pensioenfondsen staan formeel-juridisch los van de betrokken onderneming en pensioenfondsen zijn verplicht steeds genoeg geld te hebben om pensioenen te betalen.

Maar juist de ,,redelijk goede Nederlandse uitgangspositie'' schept volgens Boot verplichtingen. Hij verwacht dat het aantal pensioenfondsen daalt, dat de overblijvers groter zijn en hij ziet ook graag minder pensioenregelingen.

Maar essentieel is dat pensioenfondsen onderkennen dat werkgevers mede door nieuwe boekhoudregels minder risico's willen lopen bij werknemerspensioenen. ,,Pensioenfondsen stammen uit een tijd van onderlinge, bijna paternalistische afspraken. Dat is altijd goed uitgepakt. Maar de samenleving eist nu overal meer heldere, contractueel vastgelegde regelingen.''

Boot verwacht een verdere verzakelijking van de relatie tussen pensioenfonds en werkgever à la de trends bij Philips en VendexKBB. Het pensioenfonds komt meer los van de werkgever, maar die werkgever betaalt wel een hoge premie, waarmee het fonds zijn verplichtingen tegenover werknemers én gepensioneerden kan nakomen.