`Van deze discussies zou Theo genieten'

Theo van Gogh werd gisteren gecremeerd. ,,Ik heb nog nooit een crematie meegemaakt met zoveel gelach en applaus.''

Enkele honderden mensen verzamelden zich gistermiddag rond vijf uur bij de begraafplaats De Nieuwe Ooster in de Watergraafsmeer in Amsterdam. Bloemenkraam André recht tegenover de begraafplaats is nog open. Een enkeling koopt bloemen. Het is koud. Onder de nieuwsgierige blikken van de omstanders snellen bekende en minder bekende Nederlanders naar binnen. Voor de overigen is er een groot videoscherm waarop de plechtigheid rechtstreeks te zien is.

Een groepje vrouwen poseert gewillig met vlaggen van Pim Fortuyn voor cameraploegen en fotografen. Voor hen is het duidelijk, Fortuyn en Van Gogh waren de enige voorvechters van het vrije woord, en juist zij zijn vermoord. Een van hen draagt een mondkapje met de tekst monddood. ,,Moet ik het nog uitleggen? Dit is toch duidelijk'', zegt ze. Anderen wijzen in de richting van de politiek als bron van alle ellende. `Dankzij 30 jaar struisvogelpolitiek is Nederland doodziek', staat op een spandoek.

Als de plechtigheid begint, rechtstreeks uitgezonden op televisie, wordt het stil. Een stilte die slechts wordt onderbroken door applaus voor de sprekers of gelach.

Maar dat had Theo mooi gevonden, zei zijn vader in zijn toespraak. ,,Ik heb nog nooit een crematie meegemaakt waar zoveel gelachen en geapplaudisseerd werd. Dat zou Theo mooi gevonden hebben.'' En alle discussies die sinds zijn dood zijn losgebarsten, ,,daar zou hij bijzonder van genieten.''

Twee zussen van Van Gogh benadrukten dat zij vooral een broer hebben verloren. Een broer met wie ze kerst en sinterklaas vierden. Een broer die briljante sinterklaasgedichten schreef in een onleesbaar handschrift. Maar ook een broer die ,,lastig, bemoeizuchtig en vervelend kon zijn.'' ,,Mijn vader zei tegen hem: Je mág het wel zeggen, maar je hóéft het niet zo te zeggen'', vertelde zijn zus Jantine.

Amerika-deskundige en columnist Maarten van Rossem haalde bijzondere voorvallen en grappen aan die hij met Van Gogh had meegemaakt. Zo vierden ze samen de dag dat ze bij AT5 ontslagen werden in het Amstel Hotel, waar ze eerst geweigerd werden vanwege hun uiterlijk. Eenmaal binnen bestelde Van Gogh ,,met wijdse gebaren'' de ene fles wijn na de andere.

De kritische beschouwing kwam van oud-burgemeester van Rotterdam Bram Peper, die op verzoek van de familie en vrienden en Van Gogh sprak. Ons land is in verwarring, zei hij. Nederland heeft volgens hem behoefte aan meer mensen die ,,niet bang zijn, brutaal zijn''. ,,Wij willen een samenleving verdedigen van vrije burgers die hun mond open durven doen.'' Maar Nederland heeft volgens Peper nog steeds een ,,stevige democratie''.

Van Goghs moeder stak ook Tweede-Kamerlid Hirsi Ali een hart onder de riem. ,,Voel je niet schuldig. Hij werd al veel langer bedreigd.'' Van Gogh en Hirsi Ali maakten samen de film Submission, waarin de positie van de vrouw in de islam stevig bekritiseerd werd. Alle sprekers beklemtoonden dat Van Gogh aanslagen op moskeeën en islamitische scholen, zou ,,verfoeien uit het diepst van zijn hart.''

Maar naast zijn kritiek op de uitwassen van de islam en zijn rol als columnist was Van Gogh toch vooral een regisseur van films. Dat deed hij het liefst, benadrukte Van Rossem. Hij noemde het jammer dat dat aspect de afgelopen week ondersneeuwde. En met een verwijzing naar Fortuyn besloot hij zijn speech. ,,Het beste monument dat je Theo kunt geven is dat zijn films op dvd worden gezet, en dat is beter dan dat Harry Mens een levensgroot bronzen beeld voor hem gaat oprichten.''