Pas op met berichtgeving

Ik luisterde naar de radio, vorige week dinsdag. Eerst waren er weinig nieuwe berichten. Alle berichten waren zorgvuldig geformuleerd. Na een paar uur waren het er veel, en er waren steeds meer nieuwe berichten. Er kwamen speculaties bij. Ik zat nog steeds in dezelfde stoel, ik luisterde naar hetzelfde radiostation. De berichten werden heftiger. ,,De dader heeft een bericht achtergelaten en dat met een mes vastgezet op het lichaam.'' ,,Vermoedelijk was het bericht in het Arabisch geschreven.'' ,,Het zou een bericht zijn met de verzen uit de koran.'' ,,Laatste berichten melden dat het bericht op het lichaam van Theo van Gogh met bloed geschreven werd.''

Om het kwartier werd ik gebeld door vrienden. ,,Erg, hè'', riepen ze. ,,Ja, erg.'' ,,Heb je het gehoord'', zei er een, ,,de dader heeft een haatbericht in het Arabisch getatoeëerd op het lichaam van Van Gogh.''

Opeens voelde ik me heel onrustig. Ik keek door het raam. Ik voelde de vochtige, donkere kelder van onze flat in Sarajevo. Het begin van de oorlog. De eerste paar dagen. De radio stond aan. De bommen stoorden het geluid. Het kraakte: ,,De Serviërs komen eraan. Ze zijn steeds dichter bij. Er zijn berichten dat er Servische spionnen in Sarajevo zijn. Ze geven lichtberichten vanuit hun appartementen aan het Servische leger en aan Radovan Karadzic in de bergen.'' ,,Laatste nieuws: in het dorp Malci nabij Sarajevo zijn 500 moslims vermoord.'' Iedereen werd stil. Alle buren in de kelder keken naar mijn vader, toevallig ook een Serviër. Het maakte niet uit dat het dorp Malci maar honderd inwoners had, en dat de helft daarvan Serviërs waren. Ik hoorde mijn vader heel hard roepen: ,,Vreselijk. Vuile schoften.''

Ik vraag me af of journalisten beseffen hoe belangrijk hun berichtgeving kan zijn op dit soort momenten. Journalisten maken in Nederland weinig mee dat écht spannend is. Het is niet erg dat de berichten over Jamai van Idols of over het nieuwe vriendje van Katja Schuurman spannender worden gemaakt dan ze zijn. Maar wat gebeurt er als een politieke moord extra spannend gemaakt wordt? Als er, om die extra spanning op te roepen, geruchten worden gebruikt? Er is een Slavisch spreekwoord dat zegt: ,,Een woord kan erger slachten dan een zwaard.''

Aan het begin van de oorlog in ex-Joegoslavië verscheen er in een Servische krant dit bericht: ,,Het Ustasha-leger (Kroatisch/moslim) smeet de Servische lichamen in de Drina vanaf de brug in Visoko. De lichamen van de Serviërs stroomden weg in de richting van Ilijas.''

Wie zou op zo'n moment de tijd, de zenuwen en het geduld hebben om de feiten te checken? De rivier die door het Bosnische stadje Visoko loopt, is niet de Drina maar de Bosna. Verder stroomt de Bosna van Ilijas naar Visoko en niet van Visoko naar Ilijas. Er kwam op dit bericht geen enkele reactie in die krant of in andere media. Maar dat hoeft niet te betekenen dat het geen invloed heeft gehad op de manier waarop mensen over elkaar dachten.

Nog een voorbeeld: het woord genocide werd in de Joegoslavische media gebruikt al voordat er in ex-Joegoslavië echt een begin was gemaakt met het systematisch uitroeien van mensen. Maar de genocide waar journalisten het toen over hadden, kon nog niet `hard' worden gemaakt met verse massagraven. Daarom werden er, onder veel belangstelling van de media, oude massagraven geopend, uit de Tweede Wereldoorlog, waardoor de haat tegen andere bevolkingsgroepen werd gevoed.

De gebeurtenissen in ex-Joegoslavië hebben laten zien hoe snel eenheid en broederschap ingeruild kunnen worden voor scherp nationalisme en haat.

Ik zit nu opnieuw in mijn stoel, ik luister naar de radio. Het is een week na de moord op Theo van Gogh. Er is een bom ontploft in een islamitische school in Eindhoven. Een meisje – ze klinkt als een kind van 7 of 8 – wordt geïnterviewd. ,,Het heeft te maken met dood van Theo van Gogh. Mensen zijn kwaad. Omdat ze Theo van Gogh vermoord hebben.'' ,,Ben jij ook kwaad?'' ,,Ik ben ook kwaad.''

Door de voortdurende herhaling van ongenuanceerde of onnauwkeurige boodschappen via de media worden ontvangers afgestompt. Ze krijgen geen kans om tussen de regels door te lezen, of om de informatie op een andere manier te verwerken dan de boodschapper heeft bedoeld. Ze slikken het ene bericht en ze zijn verontwaardigd over het andere. Op een gegeven moment kunnen mensen zich dan nauwelijks meer onttrekken aan de keuze voor één kant. Nederland is niet immuun voor dit mechanisme, ook al lijkt manipulatie door de media hier niet sterk. Onzorgvuldige berichtgeving kan hetzelfde effect hebben.

Het is geen oorlog in Nederland. Maar let op, haat is er al wel.

Lidija Zelovic is documentairemaker. Zij is afkomstig uit Bosnië.