Het beeld

Nooit gedacht dat ik nog eens een recensie van een crematie zou moeten schrijven. In principe lenen zich de keuzes van de overledene en zijn nabestaanden – en de uitvoering daarvan – slecht voor publieke beoordeling, behalve wanneer het om een lid van het koninklijk huis gaat en de plechtigheid een nationaal karakter heeft. Steeds vaker zijn ook burgers het middelpunt van zo'n rechtstreeks uitgezonden, nationaal ritueel. In onze mediacratie kan het moeilijk anders. Vervelend nadeel is dat de spanning tussen privé-leven en publieke aandacht, op een uitzonderlijk gevoelig moment, dan ook niet voor dat dilemma klaargestoomde buitenstaanders treft, zoals de broer van Pim Fortuyn en het zoontje van André Hazes.

Weldadige beslissing dus om bij de uitzending door NOS Actueel van de crematie van Theo van Gogh zijn zoon van dertien buiten beeld te houden. Voorzover ik kan nagaan hebben alle media afgelopen week die discretie betracht. Vier van de zes sprekers bij de crematie van de vermoorde filmer behoorden wel tot zijn naaste familie en plaatsten zichzelf daarmee bewust in de schijnwerpers. Hun bijdragen waren ook van cruciale invloed op de verwerking van een nieuw nationaal trauma.

Mag je een moeder verwijten dat haar hele lijf zich vult met haat en woede over het afslachten van haar zoon? Natuurlijk niet, maar de uitspraken van mevrouw A. van Gogh-Vonhoff waren wel gericht tot het hele volk: ,,Laat geen welzijnswerker, psycholoog, multicultipersoon of andere gedachtepolitie ons vertellen dat wij niet mogen haten!'' Wij, zou dat staan voor de familie, de aanwezigen of de Nederlanders?

Onder de genodigden, enkele tientallen in de aula, en een tweede echelon in een tent, bevonden zich dierbaren en collega's, maar ook een aantal mensen van wie ik zeker weet dat ze in verschillende hoedanigheden de filmcarrière van Theo van Gogh niet bepaald bevorderd hebben.

Ik wist niet dat de filmer zo familieziek was als zijn zusters, moeder en vader het volk nu verklapten. Ik weet wel dat hij als columnist soms tekeerging tegen de Tweede Wereldoorlog als ultieme maat van goed en kwaad. Nu blijkt een oom van Theo als verzetsstrijder te zijn omgekomen, en citeerden een zus en moeder het verzetsgedicht van H.M. van Randwijk, de oprichter van Vrij Nederland: ,,Een volk dat voor tirannen zwicht/Zal meer dan lijf en goed verliezen/Dan dooft het licht.'' Alleen veranderde Theo's moeder het woord `tirannen' door `barbaren'. Die komen zoals bekend uit het oosten, net als de wijzen.

Maartje van Weegen liet terecht na commentaar te leveren bij de redevoeringen. Dat deden Theo's vrienden later wel in B&W, Nova en Barend & Van Dorp, al bleef de kwestie `tiran' of `barbaar' buiten beschouwing.

Ik wil me vooral het beeld herinneren van de voorwerpen op de grenen kist: een aansteker, een pakje Gauloises, een agenda, een adresboekje en een fles wijn. Barbaren deden dat in de oudheid al, hun doden voorzien van de essentiële benodigdheden voor de lange reis.