`Dwang is Nederlands stokpaardje'

Vandaag is in Groningen een Europese ministersconferentie over integratie begonnen. Hoogleraar Han Entzinger verwacht dat er weinig waardering is voor de Nederlandse aanpak.

Dwang en straf zijn typisch Nederlandse stokpaardjes geworden bij het Nederlandse integratiebeleid. Dat vindt Han Entzinger, hoogleraar migratie- en integratiestudies aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij doelt op de verplichte inburgering van nieuwkomers en oudkomers en op de integratietest voor importbruiden in het land van herkomst.

,,Ik heb het idee dat we in Nederland, meer dan in andere landen in de Europese Unie (EU), bezig zijn met maatregelen die we 25 jaar geleden hadden moeten nemen'', zegt Entzinger, die zelf al begin jaren negentig met PvdA-kopstuk Arie van der Zwan inburgering van migranten bepleitte. ,,We richten onze aandacht vooral op de klassieke migrantengroepen, de Turken en de Marokkanen. Maar een groot deel van de nieuwe migranten komt uit andere landen van de Europese Unie, uit nieuwe emigratielanden. Deels zijn het hoogopgeleide kenniswerkers. Moeten zij ook verplicht inburgeren? Schrik je ze juist daarmee niet af?''

Integratie van minderheden is een Europese zaak, vindt minister Verdonk (Vreemdelingenzaken en Integratie, VVD). Bijna alle West-Europese landen hebben dezelfde problemen: segregatie in de grote steden, identiteitsproblemen bij migrantenkinderen, onvoldoende arbeidsparticipatie, taalachterstanden en discriminatie. De samenhang binnen Europa wordt bedreigd als we daar niet goed mee omgaan, voorspelde Verdonk in september in de beleidsstukken bij haar begroting voor 2005.

Dat is de reden dat vandaag en morgen de eerste Europese ministersconferentie over integratie plaatsvindt in Groningen. Onder leiding van Nederland, dat dit half jaar voorzitter is van de Europese Unie.

Entzinger meent dat minister Verdonk de gelegenheid vooral te baat neemt om een aantal Nederlandse paradepaardjes op de Europese agenda te zetten, zoals de eigen verantwoordelijkheid van migranten voor hun inburgering – de plicht om in vijf jaar een inburgeringsexamen te halen.

,,Verplichte inburgering gebeurt ook al in Denemarken en in Oostenrijk'', aldus Entzinger. Maar een integratietest in het land van herkomst en inburgeren voor oudkomers is veel landen een brug te ver. ,,Er is geen enkele andere lidstaat waar de overheid niet langer de verantwoordelijkheid wil dragen voor een kwalitatief goed aanbod van inburgeringscursussen, zoals in Nederland.' '

Integratie is dus vooral een nationale zaak?

,,Je kunt je zelfs afvragen of integratie zich wel leent voor een nationale aanpak. Integratie is een lokale aangelegenheid. Iedereen roept dat integratie moet plaatsvinden in de steden, in de wijken, op scholen. Kijk maar naar Rotterdam en Amsterdam. Deze steden gaan verschillend om met dit vraagstuk. Uit onderzoek dat ik vijf jaar geleden in Rotterdam heb gedaan onder Turkse en Marokkaanse jongeren naar hun beleving van islam – hun gevoelens van nationaliteit en nationalisme, hun religieuze oriëntatie – bleek dat ook de tweede generatie zich meer met Turkije en Marokko identificeert dan met Nederland. Maar zodra je vraagt: waar identificeer je je meer mee, met Turkije, Marokko of Rotterdam, dan blijkt opeens dat ze zich wel degelijk met Rotterdam identificeren. Ze voelen zich wél Rotterdammer, maar geen Nederlander.''

Maar moet Europa het tenminste niet eens zien te worden over de basisbeginselen inzake integratie?

,,Het is niet verstandig op Europees niveau van alles te willen opleggen. Integratie vindt veelal plaats op lokaal niveau, maar het nationale niveau is wel degelijk van belang. Steden vaardigen geen wetten uit. Dat doen landen. Dat beleid moet natuurlijk wel in overeenstemming zijn met Europese regels, bijvoorbeeld het recht op gezinsleven. Maar het is niet goed, gezien de grote verschillen tussen landen, om een hoge mate van detaillering in de afspraken aan te brengen. Wel is het nuttig, zoals nu op initiatief van Nederland gebeurt, om het op Europees niveau eens te worden over uitgangspunten inzake integratie. De fundamentele waarden van de Europese Unie, zoals eerbied voor de beginselen van vrijheid, democratie, eerbied voor de mensenrechten en de rechtstaat, dienen als kompas voor het gemeenschappelijke beleid. Wij mogen verwachten van nieuwkomers dat ze die waarden respecteren en zich eigen maken. Voor wie dat niet kan of wil, is feitelijk geen plaats in Europa.''

Heeft de moord op Van Gogh niet duidelijk gemaakt dat er migranten zijn die die fundamentele waarden niet wensen te onderschrijven?

,,In de huidige inburgeringscursussen wordt het accent te weinig gelegd op de rechtstatelijke verplichtingen van nieuwkomers en te veel op informatie hoe je je weg vindt in de Nederlandse bureaucratie. Hoe integreer je de islam in Europa? Hoe kom je tot een Europese variant van de islam? We hebben te weinig oog gehad voor de noodzaak daarvan. Onze multiculturele politiek was heel lang een politiek van uitsluiting, dat noemden we mensen in hun waarde laten. Nu kunnen we er niet langer omheen dat migranten deel van de samenleving zijn. ,,Ons begrip van godsdienstvrijheid is niet zonder meer van toepassing op de islam, dat is nu wel gebleken. Wij accepteren niet dat het woord van God in de publieke ruimte de dienst uitmaakt. We kennen een strikte scheiding van kerk en staat. De grondwet en nationale wetgeving zijn bepalend. Inburgering zal daar vooral over moeten gaan, dat hier geen plaats is voor opvattingen die niet stroken met deze waarden.''

Heeft een Europese inburgeringsplicht enige kans van slagen?

,,Nederland loopt in dat opzicht voor de andere EU-landen uit. We waren in 1998 het eerste EU-land dat inburgering verplicht stelde. Nu zijn we het eerste land dat niet langer genoegen neemt met een inspanningsverplichting van nieuwkomers. We eisen ook resultaten. Ze moeten vanaf 2006 een inburgeringsexamen halen. En de nieuwkomer moet dat zelf maar regelen dat die een goede cursus krijgt. Die ontwikkeling zie je in andere lidstaten niet. Veel landen gaan die verplichtingen ook te ver. Ik denk dat minister Verdonk voor een Europese inburgeringsplicht in Groningen de handen niet op elkaar zal krijgen. Er bestaat bij regeringsleiders enorme terughoudendheid wat integratie betreft ook maar iets op Europees niveau te regelen.''