Geen `Disneyland' voor de Muur

In Berlijn is ruzie over een brandschoon, herbouwd stukje van de Muur. Critici vrezen dat de geschiedenis ten prooi valt aan de commercie.

Hij is 82 jaar. Woont al zijn hele leven in Berlijn, in de wijk Neukölln. Op een gure ochtend in november staat hij bij het voormalige Checkpoint Charlie en kan zijn tranen maar met moeite bedwingen. Het is druk bij de voormalige grensovergang. Zoals altijd. Elke vijf minuten komt een bus met fotograferende toeristen voorbij. Over het trottoir van de Friedrichstrasse struinen groepjes Italianen, Spanjaarden en Amerikanen. De man uit Neukölln heeft er geen oog voor.

Met vochtige ogen staart hij naar de nieuwste trekpleister: 1065 houten kruisen. Donkerbruine kruisen, 3 meter hoog, kriskras door elkaar in een bed van lichtgrijze kiezelstenen. Aan één kant wordt het veld met de kruisen afgegrendeld door een muur: ruim 3 meter hoog, 200 meter lang, maagdelijk wit geverfd. Eind vorige maand werd die opgetrokken uit elementen die ooit deeluitmaakten van de Muur.

Vandaag is het vijftien jaar geleden dat de woordvoerder van het DDR-politburo, Günter Schabowski, min of meer terloops de opening van De Muur bekendmaakte. Het jubileum van de Mauerfall wordt in Duitsland herdacht met een golf aan terugblikken. De kranten staan bol van verhalen over hoe het destijds was en hoe het daarna in het herenigde Duitsland verder ging. In Berlijn zelf woedt intussen een fel debat over de kruisen bij Checkpoint Charlie.

De voormalige grensovergang trekt mensen uit de hele wereld die op zoek zijn naar de resten van de Koude Oorlog. In het midden van de straat herinnert een replica van het grenshuisje aan het moment dat tanks van oost en west hier dreigend tegenover elkaar stonden. Bijna dertig jaar was het de grensovergang voor diplomaten en buitenlandse bezoekers. Op 10 november 1989, daags na de mededeling van Schabowski, stroomden ook hier bewoners van Oost-Berlijn naar het westen. In de Kochstrasse, even verderop, namen velen toen bus 129 naar de Kurfürstendamm om daar de consumptiemaatschappij met eigen ogen te aanschouwen.

,,Er is ook een kruis bij voor mijn oude schoolvriend, Gustav'', stamelt de man uit Neukölln bij het nieuwe monument. ,,Hij woonde in Berlin Mitte. Een stukje verderop. Onze families waren goed bevriend.'' Meer wil hij niet kwijt. Stilletjes verdwijnt hij in de menigte. De oude fotocamera blijft in de bruine fototas. De houten kruisen dragen de namen van mensen die de communistische dictatuur in de DDR met de dood moesten bekopen. Willi Block (1966), Elle Richter (1971), Klaus Schulze (1972), Giuseppe Savoca (1974).

Het monument is een initiatief van Alexandra Hildebrandt, de weduwe van Rainer Hildebrandt die in de jaren zestig bij Checkpoint Charlie het Mauermuseum oprichtte. De tentoonstelling over de grens, de gedode vluchtelingen en de avontuurlijke vluchtpogingen behoort tot de topattracties van de stad. Het veld met de kruisen, eind oktober plechtig geopend in het bijzijn van de zoon van Nikita Chroesjtsjov, is verkeerd gevallen.

,,Dit is een Disneyland voor de Muur'', tierde de SPD-politius Walter Momper. ,,We kunnen de geschiedenis niet ten prooi laten vallen aan de commercie'', waarschuwde de wethouder voor bouwzaken, Ingeborg Junge-Reyer. Berlijn heeft ,,geen behoefte aan nieuwe monumenten en aan heroprichting van de Muur'', zei burgemeester Klaus Wowereit.

De inwoners van Berlijn hebben er in 1990 voor gekozen de gehate Muur af te breken. De betonnen wand, lengte 43 kilometer en 100 meter, werd vermalen tot grondstof voor snelwegen. Slechts her en der zijn nog restanten te zien, onder andere bij een monument in de Bernauer Strasse. De muur van Hildebrandt staat op een plek waar vroeger geen Muur stond, heeft de verkeerde kleur en is bovendien half-illegaal. Hildebrandt vroeg aan de gemeente een tijdelijke vergunning voor een `kunstzinnige installatie'. Burgemeester Wowereit stelde alvast ,,een grote confrontatie'' in het vooruitzicht.

De toeristen deert het niet. Ze lezen de namen op de kruisen in stilte. Hier is de geschiedenis tenminste tastbaar. Daarna slenteren ze langs de kraampjes met Russische mutsen die door Turkse verkopers worden bemand of stoppen bij de souvenirwinkels waar een brokje Muur van een vierkante centimeter 6,50 euro kost – inclusief sleutelhanger en genummerd certificaat. Ze drinken koffie in het oude café Adler of nemen hun toevlucht tot het internatinionale fastfood aanbod van `Snackpoint Charlie'.