Vier decennia leuke liedjes

De Nederlandse Top 40 bestaat binnenkort veertig jaar. Binnenkort worden ook legale `downloads' meegeteld.

In restaurant De Beerenkuil vonden ze elkaar gistermiddag: de hitparadefreaks, de verzamelaars, de top-40-fanaten. Op de zevende Hitparadedag werd gretig gezocht naar aanvullingen voor de verzamelingen van het Gedrukt Exemplaar, de papieren versie van de Nederlandse Top 40. Exemplaren uit de zeldzame eerste jaargang uit januari 1965 (zie inzet) brengen nu zo 25 euro op.

De meeste aanwezigen kennen elkaar al uit de mailgroep Chartfreaks, waarbinnen heftig wordt gediscussieerd. Welke hitlijst is het beste en hoe zou die samengesteld moeten worden? Wat is het belang van de hitlijsten in het huidige muzieklandschap? ,,De grote vraag is of je de hitparade moet zien als instrument dat de smaak van de Nederlander weergeeft, of dat het meer gaat om de smaak van de deejays'', zegt mede-organisator W. van Miltenburg. Dat ook het aantal downloads in de nabije toekomst zullen worden meegerekend bij het samenstellen van de hitlijsten, wordt door de verstokte liefhebbers als onvermijdelijk geaccepteerd. ,,Al blijft de vraag hoe je dat objectief meet.''

En dus wordt er proefgedraaid. Uiterlijk in januari, maar waarschijnlijk al eerder begint de Nederlandse Top 40 met het meetellen van downloads. Maar die moeten wel aan een aantal voorwaarden voldoen, zegt Peter van Dooren, jarenlang directeur van de Stichting Nederlandse Top 40 en nu secretaris van het bestuur. ,,Downloads moeten minimaal 99 cent per stuk kosten en bij twee of meer landelijke platforms verkrijgbaar zijn.'' Illegale downloads zijn natuurlijk uit den boze.

Of de hitlijst op die manier ook van karakter verandert, wordt onderzocht. ,,Downloaden is iets waar `first users' op afstappen, het zou heel goed kunnen dat je in de eerste week een piek ziet en dat het aantal daarna afvlakt. Bij de single-verkoop is dat precies andersom. We moeten dat onderzoeken en dan bepalen hoe we de aantallen zullen wegen,'' zegt Van Dooren.

Het is niet de eerste keer dat de samenstellingswijze van de Top 40 verandert. Van Dooren: ,,De eerste dertig jaar ging het alleen om de verkochte singles. Toen die aantallen kleiner werden, zijn we `airplay', het aantal keren dat een plaat op de radio werd gedraaid, ook mee gaan tellen. Maar Airplay op Radio 538 weegt weer vele malen zwaarder dan op Yorin, omdat 538 veel meer luisteraars heeft.''

Het is een noodzakelijke strategie nu de verkoopcijfers van singles al jaren onder druk staan. ,,Vroeger verkochten de bovenste 25 liedjes van de Top 40 altijd heel behoorlijk. Nu gaan van alle hitsingles onder de nummer tien doorgaans maar een paar honderd over de toonbank.''

Met de computer, die via een scansysteem bij de aangesloten winkels de aantallen verkochte singles meet, worden die verkoopcijfers nauwkeurig en fraude-ongevoelig bijgehouden. Dat was anders toen de gegevens nog per telefoon werden binnengehaald. Van Dooren: ,,We hadden vijf medewerkers in dienst die platenwinkels opbelden. Zo kon je in een week 500 winkels benaderen voor een redelijke afspiegeling van wat er werd verkocht. Maar het kwam vaak voor dat winkels hun lijstje niet klaar hadden, en er maar een slag naar sloegen. Of dat de winkeljuffrouwen liedjes van eigen voorkeur doorgaven.''

Zodra platenmaatschappijen doorhadden welke platenwinkels meededen aan de samenstelling van de Top 40, werden ook zij actief. Lex Harding, 19 jaar lang presentator van de `Nationale Zaterdagmiddaggebeurtenis' en voorzitter van het bestuur van de Stichting Nederlandse Top 40: ,,Platenmaatschappijen hadden `field promotors' in dienst, die winkelmeisjes bewerkten om hun platen in de lijst te zetten. Zij trokken alle registers open, wij pasten de regels weer aan. Het was een spel.''

Van Dooren relativeert het resultaat van zulke manipulatiepogingen. ,,Een echte hit laat zich niet manipuleren. Met veel pijn en moeite kon je een liedje in de onderste regionen van de lijst krijgen. Als het dan een goed liedje was, viel het op en kon het doorstijgen. Maar een slecht liedje is na een week of twee gewoon verdwenen.''

Willem van Kooten, als Joost den Draaijer jarenlang actief in de ether, stond aan de wieg van de Nationale Zaterdagmiddaggebeurtenis, het Gedrukt Exemplaar, de horizontale programmering en vele andere fenomenen op radiogebied. Hij maakt zich inmiddels niet meer zo druk over de hitlijsten, maar wil wel kwijt dat het onzin is dat hij het idee van de Top 40 uit Amerika haalde. ,,Er was geen Top 40 – nergens, ook niet in Amerika. De Amerikaanse bladen Billboard en Cashbox en het Nederlandse Tuney Tunes hielden wel lijstjes bij, maar die waren niet professioneel.''

Een professionele wekelijkse hitlijst werd echter wel noodzakelijk om de bewegingen van de markt goed te kunnen volgen. ,,Dat het uiteindelijk veertig hits werden, was een praktische overweging'', zegt Van Kooten. ,,Twintig vond ik te weinig, honderd te veel. In de tijd dat een liedje gemiddeld twee en een halve minuut duurde, kon zo'n Top 40 net in twee uur worden uitgezonden. Met lange nummers kwam je in de problemen.''

Tegenwoordig wordt de Top 40, net als de concurrerende hitlijsten Mega Top 50 (uitgezonden door 3FM) en de Top 100 samengesteld door het bedrijf GfK Mega Charts. Senior projectmanager Michel Admiraal verklaart de verschillen in die lijsten uit de verschillende opdrachtgevers. ,,De Top 40 wordt uitgezonden door Radio 538 en dus krijg je een 538-lijst, ook omdat de airplay wordt meegeteld. De Mega Top 50 is progressiever.'' Het belang van de hitparade gaat de eigenlijke verkoopcijfers te boven, vindt hij. ,,Voor de platenindustrie is het een manier om albums onder de aandacht te brengen. Daar wordt het geld aan verdiend. Niet aan singles.''

,,Een hitlijst is een bevestiging van je eigen smaak'', zegt Lex Harding. ,,En het is leuk dat allemaal in een lijstje bij elkaar te zien. Er zullen altijd leuke liedjes blijven, dus die hitparade blijft ook wel bestaan.''

Willem Van Kooten vindt dat de hitlijsten inmiddels een eigen cultus zijn geworden. ,,Ik ben gek op lijstjes, en ik ben de enige niet.'' Harding betreurt nog altijd het verdwijnen van het Gedrukt Exemplaar, al zijn er verzamelaars die er in zeer beperkte oplage weer mee gaan beginnen. Maar hoeveel de verzamelaars ook bieden, niemand bezit een origineel Gedrukt Exemplaar van de allereerste Top 40, uitgezonden op 2 januari 1965. Pas een week later werd de lijst voor het eerst afgedrukt.