Onzeker lot film Van Gogh

Geen Nederlandse omroep heeft de omstreden film Submission van Theo van Gogh dezer dagen opnieuw vertoond. In andere landen is de belangstelling groot.

Omroepjournalisten, museumbazen en medewerkers van de productiemaatschappij van Theo van Gogh hebben de afgelopen week druk gediscussieerd. Onderwerp: de vraag of Submission Part I, de omstreden korte film van de dinsdag vermoorde cineast en van de bedreigde VVD-politica Ayaan Hirsi Ali, dezer dagen juist wel of niet opnieuw vertoond moet worden. De film neemt stelling tegen koranteksten die vrouwenmishandeling goedkeuren.

Het Stedelijk Museum was van plan zaterdag de film op video af te spelen tijdens de Museumnacht. ,,Een belangrijk symbool deze week'', zei woordvoerder Jelle Bouwhuis. ,,We willen kunnen laten zien wat we willen.'' Maar het museum slikte dat in toen bleek hoeveel extra veiligheidsmaatregelen moesten worden getroffen. Bouwhuis: ,,Uitermate ingewikkeld als zomaar iedereen in- en uitloopt.''

Ook de VPRO, die de film van elf minuten eind augustus in het televisieprogramma Zomergasten uitzond, was van plan ,,iets met Submission te doen'', aldus een woordvoerder. Maar na vier dagen ,,hectisch discussiëren'' besloot hoofdredacteur-tv Daniëlle Lunenborg het niet te doen. En ten slotte zagen ook de regionale omroepen RTV Noord-Holland en RTV Utrecht af van hun plan de film dinsdag uit te zenden.

Resultaat: in Nederland wordt Submission Part I deze dagen niet vertoond. En dat terwijl andere westerse landen zich om de uitzendrechten zouden verdringen. Dat zegt de Amerikaanse agent van Hirsi Ali die ook namens Column Producties, de productiemaatschappij van Van Gogh, de filmrechten verkoopt.

Israël, Duitsland, Groot-Brittannië, Zweden, Italië, de Verenigde Staten, Denemarken en Canada hadden de film al gekocht, zegt ze. Nadat dinsdag Van Gogh werd vermoord, volgden Australië, Japan, Canada, Frankrijk en Denemarken.

Is de Nederlandse terughoudendheid ook een ,,beginnend teken van intimidatie'', waar oud-VVD-leider Frits Bolkestein gisteren op televisie in breder verband voor waarschuwde? Is dit een voorbeeld van ,,terugtrekkende bewegingen die een gevoel van onvrijheid inluiden'' (ook Bolkestein), nu de open brief aangetroffen op het lichaam van Van Gogh de indruk wekt dat er een verband bestaat tussen de moord op de cineast en de film Submission?

,,Welnee'', zegt eindredacteur Marije Meerman van het VPRO-programma Tegenlicht. ,,Het ontbreekt de VPRO aan een adhoc-actualiteitenprogramma en mijn mensen zagen geen kans een diepgravende uitzending te brengen met diepgravende achtergrondinformatie in de juiste context. Ik sluit niet uit dat dat binnenkort wel lukt. De vraag is alleen: zenden we de film uit met een discussie erna, of gaan we aan de slag met het onderwerp koranteksten en vrouwenmishandeling? Als Hirsi Ali vanwege haar eigen veiligheid beter niet kan komen, neig ik naar het laatste.''

Bouwhuis van het Stedelijk is aarzelender. Hij blijft met een ,,katterig gevoel'' zitten. Dit is ,,geen toonbeeld van vrije expressie''. ,,Het blijft merkwaardig dat uitgerekend de film van Van Gogh die de islam bekritiseert niet wordt uitgezonden.'' Het Stedelijk gaat deze week bekijken ,,wat we later deze maand kunnen doen. We hebben een maatschappelijke functie.''

[Vervolg SUBMISSION: pagina 7]

SUBMISSION

'Boodschap gaat steeds verloren'

[vervolg van pagina 1]

Nee, dan Dink Binnendijk, hoofdredacteur van RTV Noord-Holland. Hij onderhandelde voor de regionale omroepen en wil geen antwoord geven op de vraag of zijn terugtrekkende beweging onvrijheid inluidt.

Hij zegt: ,,Aan mij heeft het niet gelegen. Ik ben ronduit teleurgesteld. We hadden de beveiliging al rond, ons bedrijf zou een vesting worden.'' Hij zegt ook: ,,Ik zend uit zo snel als ik de rechten heb.'' Want Column Produkties gaf hem woensdagmiddag toestemming de volle elf minuten film uit te zenden, ,,als toonbeeld van vrije expressie'', maar kwam daar zaterdagmiddag weer op terug.

Gijs van de Westelaken van Column Produkties: ,,Dat klopt. We hebben geen toestemming gegeven Submission uit te zenden op de dag van de crematie. Onze deal veranderde toen de details van de moord en de open brief aan Hirsi Ali naar buiten kwamen. Toen heb ik gezegd: uitzenden prima, maar niet op de dag van de crematie. Dat is emotioneel en explosief.''

Maar Theo van Gogh gooide toch altijd olie op het vuur? Van de Westelaken: ,,Dit is iets anders.''

Laat Column Producties zich zo niet intimideren? Van de Westelaken, ook een persoonlijke vriend van de cineast: ,,Vindt u dat? Ik sta niet te springen om hervertoning. Ik heb veel liever dat de zenders leuke films van Theo laten zien. Submission is een duo-productie met Ayaan Hirsi Ali en geen typische Van Gogh. Dat vond hij zelf ook: Ayaans scenario was te lang en humorloos.''

Theodor Holman, vriend en scenarioschrijver voor Van Gogh: ,,Ik zou me er niet happy bij voelen als de film nu herhaald werd. Submission wordt beschouwd als een ikoon van de vrije expressie. Maar het ging Theo en Ayaan veel meer om de boodschap: vrouwenonderdrukking in de islam. Kan iemand mij vertellen waarom dat onderwerp in het debat maar niet aan bod komt?''

De religieuze moord overschreeuwt helaas de boodschap van de film, zegt de Amerikaanse agent van Hirsi Ali die niet met haar naam in de krant staat vanwege haar veiligheid. Dat bleek gisteren ook tijdens de vertoning van de Engelstalige film in Duitsland. De ARD gebruikte twee fragmenten voor een achtergrondreportage en ook Spiegel tv op het Duitse RTL besteedde er aandacht aan: ingeklemd tussen een item over de Duitse sociale dienst en een Duits pretpark verwerkte Spiegel-tv twee nagesynchroniseerde filmfragmenten in een straatreportage over de moord. Geen van de uitzendingen ging in op de koranteksten die geweld tegen vrouwen goedkeuren.

Deze week volgt ook de Deense tv met een uitzending, vertelt de agent, met hopelijk meer aandacht voor de boodschap: ,,Zij zijn wel van plan de volle elf minuten te laten zien.'' Israël wil ook graag snel uitzenden – ,,Ayaan heeft anderhalve week geleden in Tel Aviv een persviewing gegeven om de context van de film te benadrukken.'' Canada is voorlopig de hekkensluiter: daar zal de j'accuse komend voorjaar worden getoond op het filmfestival van Ontario.

De Amerikaanse agente hoopt dat tegen die tijd de boodschap weer centraal staat. ,,Voor de moord deed Ayaan er alles aan om de tv-zenders achtergrondinformatie te geven over de stelling die ze in de film betrekt. Maar na deze moord is dat veranderd. Ze kan zich nu niet meer in het openbaar vertonen. En dan kan ze de film niet de juiste context geven.''

Gaat de agente nog Arabische en Afrikaanse landen benaderen? ,,Wie weet. Als ze willen, juich ik dat toe, want Ayaan wil nadrukkelijk ook binnen de islam een discussie losmaken over koranteksten die geweld tegen moslimvrouwen goedkeuren.''