Moslim moet trots worden op zichzelf

Gebruik in de strijd tegen moslimterreur moderne communicatiemiddelen, adviseren A. Eppink en Muhammad al-Bermusi.

Theo van Gogh dood! Wat leert ons dat? Dat wie kaatst de bal moet verwachten? In elk geval dat polariseren de dingen erger maakt. En dat fanatisme onderschat wordt. In het recente rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) staat dat ,,het valt te verwachten dat de secularisatie van de islam zich verder doorzet''. Goed onderzoek, maar verkeerde interpretatie. Het gaat er vanuit dat de geschiedenis overal verloopt zoals in Nederland: eerst godsdiensttwisten, dan meer tolerantie en vrije meningsuiting, vervolgens een afname van de invloed van kerk en godsdienst, dus secularisatie.

Op dit moment gaat dit voor de moslimwereld niet op. We zien nu eerder een omgekeerd proces aan de gang. Zouden we de hedendaagse situatie vergelijken met bijvoorbeeld die ten tijde van de kolonisatie in Noord-Afrika (Marokko) en in de periode na het sultanaat (in Turkije), dan zou het ons verbazen hoezeer het belang van de religie in die landen is toegenomen.

Van secularisatie van de moslimgemeenschap in Nederland is op dit moment weinig sprake. De redenen die ervoor worden aangevoerd dat dit wel gebeurt (toenemende gemiddelde verblijfsduur, stijgend onderwijspeil) klinken plausibel, omdat ze de ontwikkelingen weergeven zoals wij die in Nederland sinds ruim een halve eeuw kennen. Dat wil niet zeggen dat migranten eenzelfde proces zullen doormaken waarbij, zoals het rapport stelt, ,,de normerende invloed van de religie in het dagelijkse leven afneemt''.

In de islam zijn religieuze organisaties zelden van primaire betekenis geweest. Moskee en kerk (als organisatie) zijn nauwelijks met elkaar vergelijkbaar. De islam is vóór alles een plichtenleer. Daarom is het altijd nogal meegevallen met de `normerende invloed van de islam', behalve waar het gaat om rituele plichten, al is men ook daarmee in het verleden altijd al ruimdenkend omgesprongen.

Wanneer we begrippen uit het ene cultuurgebied overplaatsen naar het andere, krijgen we vreemde dingen. Neem het begrip `praktiserend'. Wat gebeurt er als je dit op de moslimwereld plakt? Wat zou je als indicaties voor `praktiserende' moslims kunnen nemen? Uit het genoemde onderzoek kan ik er maar drie aanwijzen: `deelname aan de ramadan, alle dagen', `veel persoonlijke betekenis hechten aan de islam' en `kinderen moeten naar de koranschool'. Daarop zijn de ja-responsen bijzonder hoog. Dan kun je niet anders concluderen dan dat er bij moslimmigranten in Nederland het omgekeerde van een secularisatieproces plaatsvindt. Het rapport laat ook zien dat bij de jongeren de islam minder leeft dan bij de ouderen en dat dit meestal verandert wanneer zij trouwen en zelf kinderen krijgen. Van hoger opgeleide moslims weten we dat hun kans om `vroom' te worden stijgt bij het toenemen der jaren, met name wanneer zij tegenslagen ervaren. Kortom: nergens veel aanwijzingen voor secularisatie.

Moet dat dan? Zou je je kunnen afvragen. Volgens ons niet. `Moslim zijn' is niet hetzelfde als `fundamentalisme', stelde het rapport weer terecht. En in Nederland is men bang dat het die richting op gaat. Misschien daarom de geruststellende woorden van het rapport: ,,De moderne islam van de jongere generaties stelt zich dus selectief en kritisch op ten aanzien van de traditionele `islam van de vaders'.'' Weer zo'n calvinistische terminologie en een denkwijze die zich baseren op een proces zoals we dat in Nederland hebben doorgemaakt. Er blijkt niets van uit het rapport, want nogmaals, bij de oudere immigranten blijkt het religieuze bewustzijn groot en de jongeren doen er weinig voor onder. En wat is `modern'? Het dragen van de beruchte hoofddoekjes heeft nooit eerder in de geschiedenis van de islam zoveel furore gemaakt als op dit moment en is daarom feitelijk een `modern' verschijnsel, evenals trouwens het voortgeschreden terrorisme.

Het SCP-rapport schijnt door de keuze in terminologie een geruststellend klimaat te willen scheppen. Met zinnen als: ,,De nieuwe vrijblijvendheid van de islam ligt immers in de lijn van bekende processen van individualisering en privatisering.'' Private opvattingen van religie hebben in de islam eeuwenlang de boventoon gevoerd; dat verandert juist nu, dankzij de moderne communicatiemiddelen waarvan fanatiekelingen zich ruimschoots weten te bedienen.

Dat is niet geruststellend. Niet omdat de islam een gevaarlijke godsdienst zou zijn, maar – en dat stelt het rapport aan het slot ook – omdat de daden van een paar fanatiekelingen een enorme impact hebben. Juist het potentieel aan fanatiekelingen blijkt erg groot, gezien de onderzoekscijfers. Zo konden in Eindhoven jonge Marokkanen geronseld worden voor de zaak van Al-Qaeda en werd door hen één der meest verlichte Afghaanse leiders gedood. De aankondiging van Bin Laden dat elf september hem veel adhesie in Holland had opgeleverd bleek wel degelijk juist en als het om terrorisme gaat is het aantal geronselden meestal omgekeerd evenredig aan het aantal slachtoffers.

Zolang moslimouderen en -jongeren in crisistijden behoefte krijgen om hun geloofsbeleving dan wel identiteit te intensiveren, stuiten ze alleen op religieuze leiders die via moskee en koranschool een variant van de islam propageren die weinig tolerant is. Zo zijn er videobanden op de markt met een fitness-cursus voor Jihad-strijdsters en is er op internet volop beeldmateriaal met onthoofdingen, inclusief onthoofdingsspelletjes door kinderen.

Fundamentalisme verdwijnt niet met inlichtingendiensten, meer wapens en beveiliging. Er moet meer gebeuren. Moderne communicatiemiddelen zijn de moderne wapens die fundamentalisten en terroristen effectief weten te gebruiken. Waarom dan niet diezelfde wapens gebruiken om ze te bestrijden?

Moslimjongeren en -ouderen staan juist door hun religieuze betrokkenheid open voor informatie over de islam. Er is dus behoefte aan producten op deze markt. Daarom is ons pragmatisch advies: geef moslims in Nederland iets om trots op te zijn (geen film van Van Gogh). Dus niks secularisatie. Maak uitgebreid propaganda over het eeuwenlange bestaan van een tolerante islam. Laat een heel andere kant van de islam zien dan die welke thans het hoogste woord voert.

Want wel degelijk bestaat een islam die uitstekend past bij een hedendaagse democratische en tolerante samenleving. Bestrijd fundamentalisme met het moderne wapen van propaganda. Anders houdt Nederland een probleem. Nog generaties lang.

A. Eppink en Muhammad al-Bermusi zijn publicist.