EEN BEJUBELD SPREKER GAAT STOTTEREN EN WORDT PREMIER... ...EN VERANDERDE DE SCHERPE DEBATER... ...ZODAT HIJ BETER IN HET ENGELS KLINKT

Ooit bejubelden vriend en vijand hem als een voortreffelijk spreker. Ooit vonden mensen zijn oppositionele improvisaties aan de interruptiemicrofoon in de Tweede Kamer te vermaard om hun compacte duidelijkheid: ,,Als wij dingen kunnen binnenhalen, zullen wij het niet nalaten.'' En: ,,Is dit nu kabinetsbeleid of een soloactie van de minister?'' En: ,,De automobilist merkt niets van de lastenverlichting!''

Hij trok drie, vier jaar geleden blijmoedig ten strijde tegen zijn natuurlijke tegenstander, de toenmalige en huidige minister van Financiën, Gerrit Zalm. Die zou zich schuldig maken aan ,,politiek spelbederf'', het ,,onvolledig informeren van het parlement'' en was al met al ,,van het financiële spoor geraakt''.

Al even vrolijk voegde Zalm zijn ,,rare'' tegenstander bij gelegenheid ,,inconsistentie'' toe en ,,sjoemelen en insinueren'' en adviseerde hem ,,in de leer te gaan bij de heer Vendrik (Tweede-Kamerlid van GroenLinks, red.), want die leest zijn stukken beter''. Eén keer kreeg Zalm de financieel woordvoerder van de christen-democraten aan het hakkelen, toen de VVD'er zijn gereformeerde opponent in de Kamer uitnodigde eens naar Yab Yum te gaan. ,,Ik zal u niet vergezellen'', was de stotterende reactie.

Er is iets gebeurd met die scherpe debater van het CDA: het Kamerlid werd opeens minister-president, nu al van zijn tweede kabinet. En waar Zalm zichzelf bleef, veranderde Balkenende. Alsof hij zich voor een breder publiek dan alleen CDA'ers verstaanbaar wilde maken. Dat leverde zinnen op zoals: ,,Je mag verschillende meningen hebben met elkaar in een land, dat past bij democratie in een rechtsstaat, maar wanneer het gepaard gaat met de handeling zoals vandaag, dan past daarvoor afschuw en verwerping, in fundamentele zin, van wat zich vandaag heeft afgetekend.'' De `handeling' die zich had `afgetekend' was de moord op filmmaker Theo van Gogh.

Een groot staatsman behoort ook grote retorische gaven te hebben, vond Cicero tweeduizend jaar geleden. Zijn kennis moet vanzelfsprekend zijn. Redenaarskunst staat erboven en dient ter overtuiging én beïnvloeding. ,,De redenaar bespeelt een groep mensen'', zo vergeleek de 19de eeuwse Amerikaanse denker Ralph Waldo Emerson, ,,als de toetsen van zijn piano''. Balkenende is nog niet zover. ,,Naderhand, dan heb je natuurlijk meer ook voor een stukje reflectie, stukje bezinning'', zei de premier over zijn ziekbed. ,,En dat is wel een stukje verrijking.''

,,Je hebt te maken met bacteriën in je lichaam die grote consequenties kunnen hebben'', was volgens hem de reden dat hij in dat ziekbed belandde. ,,Maar een gevoel van bangheid heb ik eigenlijk niet zo gehad.'' En toen Balkenende uit het ziekenhuis kwam en de sociaal-economische problemen overzag van het land waaraan hij leiding geeft, was zijn analyse: ,,Natuurlijk is het zo dat elk conflict, elke moeilijke situatie niet eenvoudig is.''

Vice-premier Zalm verving de premier enige tijd. Maar een week lang hadden ze allebei de leiding van het kabinet. En kregen dus ook dezelfde kwesties voorgelegd. Bijvoorbeeld die van Buttiglione, de inmiddels verdwenen aspirant eurocommissaris.

Had Italië hem niet terug moeten trekken? was de vraag aan, onafhankelijk van elkaar, Zalm en Balkenende.

Ja, achteraf natuurlijk wel, vond de plaatsvervangend premier.

,,Daar laat ik me helemaal niet over uit'', was de reactie van Balkenende, ,,want dat is namelijk een onderdeel van het zoeken van oplossingen waar natuurlijk de heer Barroso mee bezig is.''

Ook voor de positie van Neelie Kroes gebruikten de premier en zijn plaatsvervanger een ongelijk aantal woorden. Houdt het kabinet vast aan mevrouw Kroes als kandidaat?

,,Ja'', zei Zalm. Alleen op de post Mededinging? ,,Ja, mevrouw Kroes op Mededinging, daar gaat het om.''

Nee, dan Balkenende: ,,Ik vind dat ik mij niet moet gaan uitlaten over wat er zou kunnen gebeuren. De heer Barroso is op het ogenblik bezig om te kijken met welke oplossing hij zal komen. Dat proces hebben wij te respecteren.''

Dankzij het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie gaat de taal van Balkenende ook buitenslands. Het Engels van de premier is zeer bevorderend voor de begrijpelijkheid van diens woorden. De directheid van de taal, maar ook de beperktere woordenschat, voorkomt dat hij kan vluchten in nietszeggende volzinnen. In één opzicht blijft Balkenende in het Engels gewoon zichzelf. Zo vaak als hij in het Nederlands zijn zinnen begint met: `als het gaat om' zo vaak beginnen in het Engels de zinnen met `if you talk about'.

Overigens kan Balkenende zich in het Europese verband heel vaak van het Nederlands bedienen. In het kader van de in Europa heersende `eigen-taal-eerst-doctrine' wordt de premier bij publieke Europese optredens geacht in het Nederlands te spreken. De in totaal vier persconferenties die voorzitter Balkenende afgelopen donderdag en vrijdag in Brussel gaf naar aanleiding van de Europese top van regeringsleiders waren dan ook allemaal in het Nederlands. Heel prettig voor de naar schatting dertig Nederlandse journalisten tussen de honderden internationale collega's. Al was het alleen maar omdat het tempo van Balkenende eindelijk eens was bij te houden. De premier is namelijk in de voorbereiding naar het voorzitterschap bezworen toch vooral l a n g z a a m te spreken omdat de tolken zijn woorden anders onmogelijk zouden kunnen vertalen in de andere negentien talen van de Unie. Balkenende hield zich in Brussel voorbeeldig aan deze oekaze.

Blijft het probleem voor de tolken het buitenissige poldernederlands te vertalen. Wat bijvoorbeeld te doen met de zin ,,en dat is het antwoord op de tijdsdimensie wat betreft de uitzonderingsregel'', die Balkenende afgelopen vrijdag op één van zijn persconferenties bezigde. De Engelse tolk maakte ervan: ,,Thats the essence of that waver which applies in that area'', wat feitelijk iets anders is, maar ook weer niet. Het is namelijk even nietszeggend. De Duitse vertaling was daarom veruit de beste: de zin werd gewoon niet vertaald.

De Tweede Kamer debateert komende week over de VUT, prepensioen en levensloopregeling en waarschijnlijk over de moord op filmer Theo van Gogh. Ook staat een debat over de Europese Top geagendeerd.