Collage van Marthaler is adembenemend mooi

,,Ho ho ho! Jo ho ho!'' en: ,,Tot d'ondergang zijn wij gedoemd,'' zingen de zeelieden. Slechts door een duimsschot zijn ze van de eeuwigheid gescheiden, beseffen hun achtergebleven vrouwen. De Zwitserse regisseur Christoph Marthaler heeft met het gezelschap ZT Hollandia Op Hoop van Zegen verbouwd, het trotse vlaggeschip van ons vaderlandse toneel. Van Heijermans' drama over het harde Hollandse vissersleven is weinig overgebleven, de titel is gewijzigd in Seemanslieder/ Op Hoop van Zegen en de naam van Herman Heijermans is van het affiche gehaald. Toch kun je niet zeggen dat Marthaler er geen spaan van heel heeft gelaten. Het resultaat is een weldadig avondje zeemansgezang en zeemanspoëzie over zeemansverlangens en het oneindige zeemansgraf, de oude oceaan.

Marthaler blijft niet als Heijermans bij de vissersvrouwen aan wal kniezen. Hij gaat met de mannen in hun drijvende doodskist de zee op; zelfs tot voorbij de dood. Zijn decorontwerper Anna Viebrock zet de spelers in een tijdloze danszaal met houten lambrizering, lange banken tegen de wanden, en een platenhoekje dat ook dienst doet als bar. Het zou een danshal aan boord van een oceaanstomer kunnen zijn, ze kan zich ook in een haven bevinden. De acteurs – vooral Hollandiaspelers, een paar Duitsers en de imposante Schot Graham Valentine die kan zingen als een doedelzak – zijn gehuld in grauwe kleding van voor de hippierevolutie. Alleen Hadewych Minis onttrekt zich aan de tijdloze sfeer en hult zich in kleurrijke sixtiespakjes. Als zij niet zo'n verpletterende schoonheid was, zou je haar voor een havenhoertje kunnen aanzien. Nu is zij een niet ongevaarlijke sirene.

Net als in zijn andere werk brengt Marthaler geen lineair verhaal, maar een collage van muzikale nummers rondom een thema: dit keer de romantiek van de Nederlandse scheepsvaart. Geïnspireerd door de legende van de vliegende Hollander laat Marthaler zijn zeelieden voor eeuwig over de oceaan zwalken. Om de tijd te doden halen zij herinneringen op.

Begeleid door de pianisten Clemens Sienknecht en Stefan Wirth zingen de dolenden een ruimhartig repertoire: zeemansliederen uiteraard, maar ook gereformeerde kerkliederen, stukjes Schubert, Wagner (uit Der Fliegende Holländer), Het kleine café aan de haven, Stormy Weather. Barvrouw Chris Nietveld vult dit aan met opmerkelijke platen die Marthaler op de rommelmarkt vond: een dwarsfluitversie van Rod Stewards Sailing, veel smartlappen, waaronder de Zangeres Zonder Naam die wacht op haar verdwenen zeeman, op wijze van El Condor Pasa (,,Overzéé/ Overzéé-héé-héé”). De acteurs zingen voorbeeldig, vaak meerstemmig, met aanstekelijk plezier en met bijbehorende pasjes.

Marthaler wil met Seemannslieder ook iets over onze volksaard zeggen. De calvinistische symboliek van: `gedenk dat ge sterft' zit er in ieder geval goed in, alsmede de voorgeschreven berusting daarin. Ook komt er een opgedregde fiets uit de hemel neerdalen, en aan het slot loopt Bert Luppes rond met een zelfgebouwde radio waaruit berichten over de Watersnoodramp van 1953 opklinken. Marsmans Denkend aan Holland draagt Luppes in het Duits voor.

Adembenemend mooi is Marthalers collage, en hoe precies en muzikaal heeft hij alles neergezet; veel meer dan het overbrengen van een zekere betekenis wil hij een bepaalde sfeer scheppen. Voorbij de zuivere schoonheid gaat hij in de fragmenten die zijn overbleven uit de originele Op Hoop van Zegen; hierin raakt hij de ware tragiek van het varend bestaan. De scène bijvoorbeeld waarin de vissersvrouwen in de stormnacht bijeenzitten en elkaar gruwelverhalen vertellen over vroegere scheepsrampen, om de komende ramp te bezweren. Ze spelen vrij sec, on-ingeleefd, op de muzikaliteit en het ritme van de tekst gericht, zodat Heijermans' woorden zelf hun werk kunnen doen. De vrouwen schrikken steeds van de stormwind buiten, waarin ze het gemompel van de rusteloze zielen horen. Geniaal van Marthaler is dat hij die stormwind ook daardwerkelijk uit gemompel van de aan de bar zittende zielen laat bestaan.

Voorstelling : Seemanslieder/ Op Hoop van Zegen, door ZT Hollandia. Regie: Christoph Marthaler. Gezien: 5/11 Publiekstheater Gent. Tournee t/m 10/1. Inl. (040) 2460656 of www.zthollandia.