'Op Malta zijn te veel honden voor één bot'

Van de tien nieuwe lidstaten van de Europese Unie is Malta verreweg de kleinste. Maar net iets meer dan de helft van de 390.000 inwoners stemde vóór toetreding. Volgens actrice Stephanie Farrugia is Europa op het eiland nu al voelbaar. 'De afgelopen drie weken ben ik wel op tien afscheidspartijtjes geweest van mensen die naar het buitenland gaan'. Slot van een serie.

De avond valt snel op Malta. En de maan hangt vol en groot boven Fort St. Angelo, aan de overkant van de Grand Harbour. Ik zit op een terras boven de indrukwekkende vestingwerken van de hoofdstad Valletta, genoemd naar de Franse kruisridder Jean Parisot de la Valette, die eeuwige roem verwierf door in 1565 de Turken van het eiland te verdrijven. Na verjaagd te zijn uit Jeruzalem, na jarenlange omzwervingen op zoek naar een nieuwe thuisbasis, kregen de Ridders van de Heilige Johannes van Jeruzalem het eiland in 1530 cadeau van Karel V, die van het gezeur af wilde zijn. Ze drukten 250 jaar hun stempel op Malta en staan sindsdien ook te boek als de Maltezer Ridders. In 1798 werden ze verjaagd door Napoleon, die op weg was naar Egypte en bij zijn bliksembezoek en passant ook de Inquisitie op het zwaar-katholieke eiland afschafte. Een jaar later namen de Engelsen de macht over, om pas in 1964 weer te vertrekken. Sindsdien is Malta onafhankelijk.

De kruisridders hebben van Valletta een fraaie stad gemaakt met statige herenhuizen. Alle acht nationaliteiten van de Ridderorde hadden in het totaal symmetrisch aangelegde oude stadshart hun eigen onderkomen. In de Auberge de Castille, van de Spanjaarden, zetelt sinds begin dit jaar premier Lawrence Gonzi van de Nationalistische Partij, die Malta op 1 mei de Europese Unie binnenleidde.

Valletta is een onwaarschijnlijk grootse stad voor een land dat zo klein is als Malta. Het bestaat uit drie eilanden, Malta, Gozo en Comino, die samen 316 km2 beslaan, en heeft 390.000 inwoners. Het eiland heeft de oudste neolithische tempels ter wereld en behalve Valletta ook nog het mooie Arabische vestingstadje Mdina, de vroegere hoofdstad midden op het eiland. En enkele stranden voor de 1 miljoen toeristen die de economie een enorme impuls hebben gegeven. Verder is het kaal, heet en overvol. 'In heel Europa heeft Malta verhoudingsgewijs de meeste auto's', zegt actrice Stephanie Farrugia (39). 'Waar ik woon hebben gezinnen van drie mensen rustig vijf auto's. Maar wat doe je eraan? In een democratie kun je dat niet verbieden.'

Hard gevecht

Ik spreek Farrugia in een cafeetje naast de Auberge de Castille, kort voor de repetities beginnen voor Tsjechovs De Meeuw, waarin ze Nina speelt. Ze heeft een klaterende lach, een expressief gezicht en rookt aan een stuk door. Farrugia werd één jaar na de onafhankelijkheid van Malta geboren in een leraarsgezin in Msida, een voorstadje van Valletta. 'In die dagen was iedereen politiek geïnteresseerd. Veel mensen dachten dat alles goed zou komen na de onafhankelijkheid, maar in 1971 kwam de Arbeiderspartij van Dom Mintoff aan de macht. De socialisten bleven tot 1987, eigenlijk mijn hele jeugd lang. Ze hadden goede bedoelingen, wilden van Malta een verzorgingsstaat maken, maar ze werden steeds marxistischer. De regering ging de vrijheid van meningsuiting beperken. Er ontstond een hard gevecht tussen kerk en staat. Dom Mintoff wilde de privé-scholen sluiten, die van de kerk waren. Korte tijd ontstond er zelfs een netwerk van ondergrondse scholen. Malta was een semi-communistische staat aan het worden. We hadden natuurlijk ook geen tijd gehad om politiek te rijpen.'

Farrugia werd zelf ook lerares, niet om in het voetspoor van haar ouders te treden, maar omdat er weinig andere opleidingsmogelijkheden waren op het eiland. 'Dom Mintoff vond scholing kennelijk niet belangrijk. Er kwam een numerus clausus op de universiteit, een aantal vakken werd afgeschaft. Hij wilde mensen die klaargestoomd werden voor de banenmarkt. De enige universitaire beroepen waar vraag naar was, waren onderwijzers, juristen, dokters en dergelijke. Ik koos voor een talenstudie en daarmee kon ik alleen lerares worden.'

Farrugia kijkt niet met plezier op het tijdperk-Mintoff terug. 'Het klimaat was onderdrukkend. Toen de Nationalistische Partij in 1987 aan de macht kwam, ging er een frisse wind waaien. Natuurlijk is het een conservatieve partij, maar na de incidentenpolitiek van de Arbeiderspartij kregen we eindelijk een regering die in de grote politieke thema's dook. De Nationalistische Partij had een visie op dingen als gezinswaarden of de toekomst. Dat zijn misschien geen kwantificeerbare onderwerpen, maar het heeft de mensen weer dromen gegeven. Dat perspectief waren ze kwijt.'

Heeft de Nationalistische Partij de Maltezers hun identiteit teruggegeven? 'Nee, zo simpel ligt het niet. Ik ben geen politicus, maar elke slimme politicus weet, net als elke intelligente toneelschrijver, dat je grotere onderwerpen moet aanroeren om mensen te intrigeren. We willen ons helden voelen, we willen een betere toekomst, we willen trots zijn op ons land.'

Vulkanische festa's

Malta is een tweestromenland: de ene helft stemt op de Arbeiderspartij, de andere op de Nationalisten. Politiek gesproken is het land heftig verdeeld. 'Dat is typisch Malta. Het zal wel met ons mediterrane karakter te maken hebben. Maltezers zijn dol op oppositie voeren.

In elk dorp heb je een festa, met rivaliserende groepen van verschillende kerken. Al woon je in een piepklein dorp, dan verzet je je nog tegen die lui van die andere kerk. Als je naar zo'n festa gaat, kun je nooit raden of mensen gewoon plezier hebben of in een gevecht op leven en dood met elkaar verwikkeld zijn. We zijn een vulkanisch volk. Op kleine schaal is dat grappig, maar in de politiek is het minder leuk.'

Die verdeeldheid had Malta anders nog bijna parten gespeeld: maar 52 procent van de Maltezers stemde bij het referendum vóór toetreding tot de Europese Unie. En de Arbeiderspartij was fel tegen. Dat was dus een narrow escape. 'Ja, maar de Arbeiderspartij heeft vreemde standpunten. Je kreeg het gevoel dat ze niet uit principe tegen waren - alle socialistische broederpartijen in Europa zijn immers vóór de eu - maar dat ze zich af wilden zetten tegen de Nationalistische Partij. Na het referendum maakte de Arbeiderspartij een ommezwaai: ze schoven meteen kandidaten naar voren voor de Europese verkiezingen, met het gevolg dat we nu drie socialisten in het Europees Parlement hebben en maar twee nationalisten.'

Maar hoe was het met Malta afgelopen als de Arbeiderspartij aan de macht was geweest tijdens het referendum? Waren jullie dan niet toegetreden? 'Dan was er geen referendum geweest. De Arbeiderspartij heeft de onderhandelingen over toetreding in 1969 al stopgezet. Alleen omdat de socialisten toen door een interne crisis maar twee jaar aan de macht zijn gebleven, zijn wij nu lid van de Europese Unie.'

Farrugia stemde vóór. Zonder voorbehoud. 'Net als zovele anderen wil ik politieke stabiliteit. Ik weet niet of en hoe het eu-lidmaatschap mijn dagelijks leven zal beïnvloeden, maar ik heb ja gestemd, omdat we nu deel uitmaken van een groter geheel. Dan is er controle. Ik hoop dat we nu niet meer elke vijf jaar zijn overgeleverd aan een regering met een totaal ander politiek programma.'

Maar waarom is de Arbeiderspartij op Malta nog zo sterk? 'Op Malta stemmen veel mensen nog in familieverband. De Arbeiderspartij heeft altijd een sterke positie gehad en dat is nog steeds zo. Familie is hier heel belangrijk, jongeren wonen vaak nog thuis totdat ze trouwen. Mensen stemmen emotioneel. Zelfs een student die profiteert van een eu-beurs, stemt rustig op de Arbeiderspartij omdat dat in zijn familie traditie is.'

Wat was de grootste angst van mensen die tegen toetreding tot de eu waren? 'Soms hebben ze de meest dwaze redeneringen: veel mensen dachten dat er enorme aantallen Europeanen naar Malta zouden komen om onze banen af te pikken. Maar het tegenovergestelde gebeurt: talloze jongeren gaan in het buitenland studeren. De afgelopen drie weken ben ik wel op tien afscheidspartijtjes geweest van mensen die naar het buitenland gaan. Als ík ergens bang voor ben, dan is het juist voor een brain drain. Maar ik zie in de kunsten duidelijk een opleving. Wij waren heel lang provinciaals. De atmosfeer is veel gezonder, ik ontmoet veel meer buitenlandse kunstenaars, de filmindustrie bloeit op. Jonge mensen profiteren nu al van de Europese Unie.'

En wat verandert er politiek? Leren de politici iets van Europa? 'We hebben al onze wetten tegen het licht moeten houden. De regering ziet nu in dat we zo'n beetje het grootste ambtenarenapparaat hebben van Europa. Dat is een van de eerste dingen die we moeten doen: de overheidsdiensten inkrimpen en alles efficiënter en competitiever maken. Op alle vlakken wordt een nieuwe politiek uitgezet met prijsbewustheid als sleutelbegrip.'

Malta is een jonge staat. Vertrouwen Maltezers hun politici? 'Blindelings! Veel te blindelings. Ik hoop dat mensen over 10, 20 jaar de politiek niet meer zo'n grote rol zullen toekennen. Voor Maltezers zijn politici regelaars. Het is gewoon een kwestie van op de juiste deur kloppen. In de jaren zeventig waren politici leveranciers van zo'n beetje alles, van vergunningen tot aan keukenapparatuur. Ik hoop dat mensen rijper worden en hun eigen keuzes gaan maken, niet meer alles geloven wat in kranten staat en wat hun op de televisie wordt verteld.

De meerderheid van de bevolking kijkt nog steeds op naar hun mentoren. Vroeger was dat de kerk. Politici hebben de rol van bisschoppen als grote sterren overgenomen.

De aanwezigheid van een parlementslid op een huwelijk wordt nog steeds gezien als een grote gebeurtenis. Een parlementariër wordt gemiddeld 50 keer per jaar uitgenodigd voor een trouwpartij! Menig gezin koestert de foto waarop bruid en bruidegom zich vastklampen aan een minister of aan de premier.'

Ondanks drie eeuwen Arabische overheersing is Malta zeer katholiek. Het land met de Arabisch klinkende taal en de oosters ogende lage, gele huizen met mediterrane balkonnetjes staat vol grote kerkgebouwen. De erfenis van de kruisridders is nog overal aanwezig. Hoe sterk is de positie van de kerk? 'Heel sterk. Op scholen wordt uitsluitend het katholieke geloof onderwezen. Ikzelf ben niet meer religieus, maar zeker 70 procent van de bevolking is dat wel. De kerk bemoeit zich actief met de politiek, soms vanaf de kansel. De regering wilde scheiden legaliseren, maar dat is voor de kerk nog steeds niet bespreekbaar. Slechts bij hoge uitzondering staat ze de ontbinding van een huwelijk toe. Of neem abortus. Mensen waren bang dat abortus gelegaliseerd zou worden zodra we zouden toetreden tot de eu. De Nationalistische Partij heeft moeten beloven dat ze over abortus, op Malta illegaal, apart zou onderhandelen met de eu.'

Tsjechov in het Maltees

Farrugia geeft dramales op de middelbare school. Ze voert toneelstukken op die de leerlingen moeten lezen voor hun curriculum, maar snijdt met behulp van rollenspelen ook sociale thema's aan als drugs en consumentisme. Zelf speelt ze bij de toneelgroep Theater Works. Tsjechovs De Meeuw, waarin zij de rol van Nina speelt, wordt in het Maltees opgevoerd. Dat is bijzonder, want op Malta worden veel toneelstukken nog in het Engels gespeeld, de tweede officiële taal van het eiland. Een overblijfsel van het koloniale systeem. 'Als een stuk niet in het Engels geschreven is, heeft het geen zin het hier op Malta in het Engels op te voeren. Tsjechov gaat over emoties, over poëzie. Emoties komen het best tot hun recht in je moedertaal. Maar het is een feit dat veel mensen hier liever niet naar toneelstukken in het Maltees gaan.'

Is er dan een publiek dat zijn neus ophaalt voor Maltees toneel? 'Jazeker. Dat wil zeggen voor een toneelstuk dat in het Maltees wordt opgevoerd. Voor toneel dat oorspronkelijk in het Maltees geschréven is, bestaat wel een publiek. Buiten Valletta bestaat bijvoorbeeld een theater dat het Katholiek Instituut heet. Dat heeft altijd volle zalen, omdat het originele Maltese komedies brengt. Maar de meerderheid van het gearriveerde theaterpubliek gaat niet naar toneelstukken in het Maltees. Er zijn Maltezers die uit principe Engels spreken en dat maakt me kwaad.'

Het Maltees is een semitische taal, en klinkt dus Arabisch. Die invloed dateert uit de periode van de Arabische overheersing, van de negende tot de twaalfde eeuw, toen Mdina de hoofdstad was. Maltezers spreken een taal vol Arabische klanken, maar van de Arabieren willen ze niks weten. 'Onze taal is een interessante mix tussen Arabisch, Italiaans en Engels, maar de structuur en de grammatica zijn semitisch. Ik ben in Arabische landen geweest en als je de meest zuivere Maltese woorden kiest, kun je elkaar wel begrijpen. Geografisch zijn we een soort poort tussen Europa en Noord-Afrika. In de jaren van Mintoff hadden we betere banden met Libië dan met Engeland. Maar we voelen ons toch meer Europees. De enige verwantschap die we met de Arabische wereld hebben is de taal. Hun manier van leven, hun eetgewoonten zijn totaal anders. Wij zijn een christelijke natie.'

Dat de Turken binnenkort de onderhandelingen over toetreding tot de Europese Unie mogen beginnen, ziet men op Malta dan ook met lede ogen aan. Een van de grootste historische wapenfeiten van het eiland, de verdrijving van de Turken in 1565, wordt hier nog steeds vol ontzag Het Grote Beleg genoemd. 'Vervloek de Turken' is op Malta een veelgebruikt scheldwoord.

Over die veld- en zeeslag, die vier maanden duurde, wordt nu voor het eerst een musical gemaakt, vertelt Farrugia. 'Ik vind het fantastisch dat iemand van de Maltese geschiedenis entertainment maakt. Dat betekent dat duizenden mensen het zullen zien. Het feit dat Malta al die invasies heeft doorstaan, al die kolonisatoren heeft overleefd, toont aan dat we een sterke natie zijn met een interessante geschiedenis.'

Maar die Maltezer Ridders van dat Grote Beleg tegen de Turken waren toch ook kolonisatoren? 'Ja, maar de kruisridders hebben Malta opgebouwd. Alles wat je in Valletta ziet is door hen neergezet, ze hebben veel bijgedragen aan de beschaving van Malta. En katholiek waren we al, dus anders dan de Arabieren hebben ze ons geen geloof opgedrongen. Onze kolonisatoren hebben ons ook gemaakt tot wie we zijn, een interessant mengsel van semitische, mediterrane en Engelse invloeden.'

En hoe kijkt men tegen de Engelse koloniale periode aan? 'Er zijn nog steeds mensen die vinden dat het beter was geweest als de Engelsen gebleven waren. Ze hebben een goede invloed gehad op de architectuur en de infrastructuur van het land. Maar nu hebben we een eigen identiteit. Als volk hebben wij niet veel gelegenheid gehad om over onszelf na te denken en het kost tijd om daar overheen te komen.'

Afhankelijk van toerisme

Intussen blijft het een probleem, een staat van 390.000 mensen runnen op een piepklein grondgebied. De regering worstelt met de beperkte ruimte en de overbevolking op het eiland. 'Het weinige land dat we hebben wordt op dit moment massaal opgekocht door mensen die lukraak nieuwe huizen neerzetten. De regering denkt na over een belasting op leegstaand bezit. In oud Valletta staat bijvoorbeeld heel veel leeg. We moeten zuinig zijn op ons land.'

Malta is grotendeels afhankelijk van toeristen; 22 procent van het nationaal inkomen komt uit het toerisme, 28 procent van de beroepsbevolking werkt in de toerisme-industrie. Dat heeft de levensstandaard de afgelopen jaren flink omhooggedreven. Maar het schept ook problemen. 'Meer toeristen betekent meer hotels. Laatst was er een conflict met een projectontwikkelaar die een golfbaan wilde aanleggen. Dat leidde tot protesten van de (kleine) Groene partij op Malta. Er is niet genoeg land. Er zijn op Malta gewoon te veel honden voor één bot.'

Soms droomt Farrugia ervan wakker te worden in een land met veel groen en stilte. 'De mensen zijn zo aangebrand tegenwoordig. Dat valt je pas op als je in het buitenland bent. Ik was laatst in Ierland en ik liep er twee uur zonder iemand tegen te komen. Dat is een luxe die hier niet bestaat.'

Farrugia moet er vandoor. Het is tijd voor de repetities van De Meeuw. Wat zal dat mooi klinken in het Maltees. Een half uur later zit ik weer op mijn terras tegenover Fort St. Angelo, ooit de eerste basis van de kruisridders. De maan is zo mogelijk nog voller dan gisteren. Geruisloos schuift een oceaanstomer de haven uit, begeleid door twee loodsscheepjes, op weg naar de Middellandse Zee. Valletta is wonderlijk stil en uitgestorven. De toeristen zijn veilig opgeborgen in de grote hotels in de voorsteden van de stad. Na achten doet de historische hoofdstad niet meer mee aan het jachtige Europa. M

Dit is het slot van de serie 'De nieuwkomers'

Laura Starink is redacteur van NRC Handelsblad.

Darrin Zammit Lupi is fotograaf op Malta.

[streamers]

'Politici hebben hier de rol van bisschoppen als grote sterren overgenomen.'

'Onder Dom Mintoff werd Malta steeds marxistischer.'

'Er zijn Maltezers die uit principe Engels spreken en dat maakt me kwaad.'