Monument voor de gevallenen

Aanstaande donderdag wordt in het oude Europa het einde van de Grote Oorlog herdacht. Pieter Steinz wijdt deel 39 van zijn serie over thema's in de wereldliteratuur aan Eerste-Wereldoorlogromans in het algemeen en Im Westen nichts Neues in het bijzonder.

Behalve de man die in 1962 de Beatles afwees – onder het motto `gitaargroepjes zijn uit' – zullen weinig mensen zich zo voor hun kop hebben geslagen als Samuel Fischer, uitgever te Berlijn. In 1928 weigerde hij het manuscript van een veteraan uit '14-'18, omdat hij ervan overtuigd was dat geen hond meer in oorlogsromans was geïnteresseerd. Hij leek het gelijk aan zijn kant te hebben. De gruwelen van het westelijk front waren jaren tevoren beschreven door (gesneuvelde) dichters als Rupert Brooke en Wilfred Owen; Amerikaanse, Duitse en Engelse prozaschrijvers hadden de ontwrichting geboekstaafd die het gevolg was van de zinloze strijd in niemandsland; en de Wereldoorlog was zelfs al verwerkt in een hilarische satire (De avonturen van de brave soldaat Svejk) en een zwart-romantisch liefdesverhaal (A Farewell to Arms). De tijdgeest verlangde modernistische stadsromans, geen realistische oorlogsliteratuur.

Im Westen nichts Neues, het manuscript van Erich Maria Remarque (1898-1970), werd begin 1929 uitgegeven bij Ullstein. Binnen vijf weken werden tweehonderdduizend boeken verkocht, drie maanden later stond de teller op één miljoen. En toen moest de internationale doorbraak nog komen. Nadat er in twaalf talen twee miljoen exemplaren over de toonbank waren gegaan, werd de roman in 1930 verfilmd door Lewis Milestone, onder de titel All Quiet on the Western Front. De film, revolutionair door het realistische geluid en de panoramische opnamen van de loopgraven, maakte de voormalige sportjournalist Erich Maria Remarque wereldberoemd. Én diep gehaat in de Weimar-republiek. Vooral de opkomende nationaal-socialisten protesteerden tegen de `geschiedsvervalsing' die Remarque had gepleegd door het tonen van tweespalt en lafheid in het Duitse leger. Ze maakten de schrijver zwart door te suggereren dat hij zelf een onbezorgde oorlog had meegemaakt – in werkelijkheid was Remarque als prikkeldraadlegger bij Ieper zwaar gewond geraakt – en wisten te bewerkstelligen dat Universal Pictures All Quiet on the Western Front zwaar censureerde voor de Duitse markt. Bij de première in Berlijn (5 december 1930) gooiden Joseph Goebbels en de zijnen met stinkbommen en lieten ze muizen en slangen los tussen het publiek. Niet lang daarna werd de film door de Pruisische Landdag verboden.

Het boek verging het nog veel slechter. In kringen van oorlogshitsers was er weinig sympathie voor een roman die liet zien hoe de gewone soldaat de gruwelen van de oorlog beleefde (en die bovendien suggereerde dat in een volgende oorlog `de Kaisers, presidenten, generaals en diplomaten' het maar onder elkaar moesten uitvechten). De nazikrant Der völkische Beobachter recenseerde Im Westen nichts Neues als een slag in het gezicht van de voormalige frontsoldaten, die zich immers `door de oorlog niet vernietigd maar gelouterd' voelden. Het boek werd in sommige Duitse deelstaten uit de bibliotheken geweerd, en in mei 1933 – een jaar nadat Remarque naar Zwitserland was uitgeweken – kreeg het samen met het vervolg Der Weg zurück (1931) een ereplaatsje op de rituele brandstapel op de Berlijnse Opernplatz. Als antigif `tegen het literair verraad aan de soldaten van de wereldoorlog'.

Zeventig jaar later is `het beroemdste oorlogsverhaal sinds de Ilias' nog steeds indrukwekkend, en niet alleen door de kraakheldere stijl waarin de belevenissen van Paul Bäumer en zijn schoolkameraden opgetekend zijn. `Een aanklacht noch een bekentenis' had Remarque voor ogen gestaan, `een verslag over een generatie die door de oorlog vernield werd'. Na 1945 hadden romanciers een andere generatie en een andere oorlog om over te schrijven. Maar toen in de jaren negentig van de afgelopen eeuw de Eerste Wereldoorlog door schrijvers als Pat Barker en Marc Dugain opnieuw als romanonderwerp ontdekt werd, was Im Westen nichts Neues ongetwijfeld een van de grote inspiratiebronnen.

Reacties:

steinz@nrc.nl

Erich Maria Remarque: `Im Westen nichts Neues' (uitg. Kiepenheuer & Witsch ).

Volgende week in `Lees mee met NRC': drank en drugs. Besproken boek: `Under the Volcano' van Malcolm Lowry.