Lachen!

Wie een vrouw wil leren kennen, moet naar haar grappen luisteren.

Dat concludeert Sanderijn Cels na het zien van de nieuwe Bridget Jones-film.

De nieuwe film The Edge of Reason over Bridget Jones, de dolende dertigplus-vrouw bij uitstek, gespeeld door Renée Zellweger, gaat volgende week in première. Maandag komen Zellweger en mannelijke hoofdrolspelers Colin Firth en Hugh Grant al voor de rode-loperpremière naar Amsterdam, is het plan. En vanaf woensdag draait de film in de bioscopen, onder meer aangekondigd met het Bridget Jones citaat: ,,Ik geloof werkelijk dat geluk mogelijk is, zelfs als je 33 bent en een achterwerk hebt met de omvang van twee bowling ballen.''

Begonnen als fictief dagboekpersonage van schrijfster Helen Fielding in een Britse krant, is Bridget Jones, als prototype voor de jonge vrouw op zoek naar de juiste man, uitgegroeid tot een cultheldin voor jonge vrouwen over de hele wereld. Vooral na het wereldwijde succes van na de eerste film uit 2000, getiteld The Diaries of Bridget Jones.

Bridget Jones heeft een ommekeer tot stand gebracht. Ze heeft afgerekend met het idee dat vrouwen geen humor hebben. Haar fictieve levensverhaal is één grote humoristische voltrekking, vol overdrijving en spot. Dankzij Bridget is humor tegenwoordig ook vrouwelijk van karakter.

Toch is reflectie op de humor achterwege gebleven. Die vindt men niet echt interessant, lijkt wel. De lezingen blijven beperkt tot het verklaren van het succes van het fenomeen Jones: Bridget is een `gewone' vrouw, druk met haar uiterlijk en de liefde, dus goed herkenbaar voor het grote publiek. En bij deze constatering blijven de analyses zo'n beetje steken.

Maar er valt veel meer over te zeggen. Bridget Jones is exemplarisch voor de hedendaagse humor van vrouwen. De essentiële kenmerken hiervan komen in de boeken en films naarvoren en ze zijn daarom een beschouwing waard.

AfhankelijkheidEen eerste belangrijk thema in vrouwenhumor is afhankelijkheid. Bridget schippert tussen liefdesrelaties en eigen carrière. Ze is doodsbang om vrijgezel te blijven, het schrikbeeld waar haar leven om draait. Als ze in de tweede film godzijdank een man heeft gevonden, kan ze niet wachten tot haar verkering van acht weken wordt omgezet in een huwelijk.

Gewoon hopeloos ouderwets zou je denken. En inderdaad, dat wordt door feministische critici ook zo gezien. Germaine Greer bijvoorbeeld vindt er niks leuks aan en heeft geschreven dat het dagboek een `versie van het aloude Bouquetreeksscenario' is, typisch iets voor onzekere vrouwen met ,,een lege ziel''.

Maar Bridget beeldt de panieksingle bijzonder overdreven uit. In de tweede film droomt ze dat ze in een Tiroler-jurkje haar geliefde tegemoet rent, terwijl ze teksten uit The Sound of Music en Sneeuwwitje declameert. Ook als het om haar carrière gaat, wordt de zaak overdreven uitgespeeld. Haar pogingen om serieus genomen te worden eindigen steevast in een afgang. Zo belandt ze in de varkensstront en probeert zich nog als professionele journalist staande te houden: ,,Dit is Bridget Jones voor Sit Up Britain, rapporterend vanuit een groot vat met drek.'' En als ze intelligent uit de hoek wil komen, gedraagt ze zich buitengewoon dom. Politiek bijvoorbeeld brengt ze onmiddellijk in verband met iets onzinnigs. De grap ontstaat ook hier in het overdrijven, in de directe ridicule ombuiging. Zo schrijft ze in haar tweede dagboek dat ze vóór Tony Blair is, omdat het de eerste premier is `bij wie ik me kan voorstellen dat ik uit vrije wil met hem naar bed zou gaan'.

Haar geklungel is voor veel vrouwen lachwekkend, omdat het niet alleen herkenbaar is, zoals Greer signaleert, maar ook omdat het een spel is met ridicule uitschieters. Bridget schiet heen en weer tussen twee polen: die van absolute afhankelijkheid en van heldhaftige zelfstandigheid. Dat maakt Bridget Jones geen comfortabel kitschfenomeen voor lege zielen. Het is een en al hilarische overdrijving.

MachtEen tweede aspect van de humor draait om macht. Of beter gezegd: om het gebrek eraan, ook zo'n typische vrouwenissue. Bridget heeft zelden humor waar sociale superioriteit uit spreekt. Ze heeft wel eens bijtende opmerkingen paraat, maar als het erop aankomt, houdt ze die voor zichzelf. Slechts af en toe durft ze haar mond open te doen: tijdens een galabal van de upperclass bijvoorbeeld, als ze zegt dat ze die maar een stel ouderwetse kale ballen vindt.

Maar dat is een uitzondering. Brutale opmerkingen over anderen maakt ze in zichzelf en worden in de films verwoord door een commentaarstem. Als een jonge vrouw, waar Bridget jaloers op is, haar zegt dat ze al sinds haar elfde skiet, antwoordt ze `zeker drie jaar geleden' in voice over. In het openbaar houdt ze meestal haar mond.

Dit is bekend bij veel vrouwen: ze slikken vaak hun snijdende grappen in. Ze kunnen het niet maken om anderen af te blaffen, omdat ze daar de machtspositie niet voor hebben. Om het feministisch op scherp te stellen: kritische humor van vrouwen wordt als agressief ervaren en ontmoedigd, want ze horen zich zwak en bescheiden te gedragen. We leven immers in een patriarchaat. En als je het aantal mannen in pakken in de tweede Bridget-film telt, zou je feministen hierin ook nog gelijk geven...

Humor onder mannen daarentegen is vaak wel openlijk en hard. Iemand wordt direct aangesproken en uitgelachen, zodat de grappenmaker stijgt in de pikorde. En vervolgens probeert het slachtoffer er op zijn beurt overheen te gaan. Er wordt over en weer flink afgezeken, kan je wel zeggen, en de sociale hiërarchie staat constant op het spel.

Zelfspot Het gebrek aan autoriteit werkt zelfspot in de hand. Bridget stikt ervan. Ze maakt regelmatig schampere opmerkingen over zichzelf. Dat doet ze niet alleen stilletjes in gedachten, maar ook in gezelschap van anderen. In de eerste film bijvoorbeeld: als ze op een kerstborrel onzin staat te verkondigen en zichzelf voor schut zet, hoeft een ander haar daar niet op te wijzen. Ze zegt meteen zelf al dat het beter zou zijn als ze helemaal zou stoppen met praten.

Vrouwen hebben opvallend veel zelfspot en je zou denken dat dit simpelweg een teken van hun gebrek aan macht is. Door jezelf voor paal te zetten maak je immers je eigen onmacht expliciet. Maar zelfspot heeft een agenda. Het is ook een strategie om iemand de wind uit de zeilen te nemen. Als je aanvoelt dat er een denigrerende opmerking over je gemaakt gaat worden, kan je die met een grapje voor zijn. Dus als je jezelf als eerste voor schut zet, zal een ander dit niet meer doen - dan is de grap eraf.

Mannen hebben vaak minder zelfspot. Behalve als ze onmiskenbaar een toppositie hebben, want dan willen ze wel eens schamper uit de hoek komen. Zo maakt president Bush grapjes over het feit hij slechts een simpele jongen uit Texas is – een opmerking die zijn positie als machtigste man ter wereld juist bevestigt. En omdat híj die opmerking maakt, wordt het ineens grappig.

Eigen lichaam

Een derde belangrijke onderwerp van vrouwenhumor is het eigen lichaam. Vooral in het eerste dagboek is Bridget er neurotisch mee in de weer. Ze laat zien dat je als mens soms een lastige, dubbelzinnige verhouding hebt met je lichaam – je bent een lichaam én hebt er een. Meestal val je als vanzelfsprekend met je lichaam samen, maar Bridget neemt soms een andere houding aan. Ze treedt in de grap even buiten haar lijf, zou je kunnen zeggen. Ze bespiegelt het als een vreemd voorwerp om daarna, als de grap voorbij is, er weer mee samen te vallen. Ze wil haar eigen lichaam vaak niet `zijn', omdat ze vindt dat er van alles mis mee is. Ze grapt er daarom over alsof het iets zelfstandigs is en een eigen leven leidt. Zoals de Britse filosoof Critchley schrijft, is het lichaam in humor `vreemd, vervreemdend en toegevend aan, niet in staat tot'.

Bridget benadert haar probleemdijen bijvoorbeeld alsof die niet van haarzelf zijn: ,,Wat men moet doen is de huid droog scrubben, vijf minuten elke ochtend, dan een bad van een kwartier met etherische oliën tegen cellulitis erin, waarbij men zijn cellulitis moet kneden alsof het deeg is.''

Deze vervreemding komt in mannenhumor alleen naar voren als het om het eigen geslachtsdeel gaat – dat valt niet altijd goed onder controle te houden en vormt daarom aanleiding tot het geven van een naam alsof het een eigen identiteit zou bezitten.

Vrouwen hebben zo'n dubbelzinnige relatie vaak met hun hele lichaam, niet slechts met een onderdeel ervan. ,,Het luistert allemaal zo nauw dat je het maar een paar dagen hoeft te verwaarlozen of het hele zaakje begint al te verkommeren'', schrijft Bridget. ,,Ik vraag me wel eens af hoe ik zou zijn als ik mezelf aan de natuur overliet.'' ,,Hulpeloos onderkruipsel zonder lenzen, uitgezakt lijf dat rondflobbert.''

Veel vrouwen voelen een pijnlijke afstand tussen het door hen verlangde supermodellenlijf en de gemankeerde, flobberende werkelijkheid. Ze kunnen tijdens hun grap even bevrijdend over hun vreemde lijf lachen, maar daarna keren ze er weer in terug. En dan is er vaak niets leuks meer aan.

Echte vrouwenBridget Jones' humor is dus veelzeggend: haar personage laat zich via humor kennen. Maar ook levensechte vrouwen laten met grappen veel van zichzelf zien, want ook zij brengen op dezelfde manier hun gebreken en verlangens in het spel. Ze geven in grapjes aan of ze tevreden met zichzelf zijn. Of ze samenvallen met hun zelfbeeld. Of ze zichzelf laag inschalen in de sociale rangorde. En of ze die durven te ondermijnen. Wie een vrouw nader wil leren kennen, hoeft slechts te luisteren naar haar grappen.1234