Ik ben niet begonnen!

`Moord op het woord', schreven kranten deze week. Prinses Máxima loofde Theo van Gogh als een kampioen van het vrije woord. Wat waren zijn meningen?

`Wat doe je als een epilepticus een aanval krijgt in bad? Je gooit je was erbij.'' Zo begon Theo van Gogh toen hij, op 7 februari 1992, voor de Amsterdamse politierechter stond om zich voor de zevende keer te verantwoorden voor zijn opmerkingen, acht jaar eerder, over de schrijver en filmmaker Leon de Winter.

Theo van Gogh had in het filmblaadje Moviola geschreven dat Leon de Winter misbruik maakte van zijn joodse identiteit om rijk en populair te worden. Hij stelde hem voor om een vrolijke familiefilm te maken ,,over een klein meisje dat de halve oorlog door de Gestapo belt: kom me halen, kom me halen, mijn dagboek is klaar!... en ze komen niet''. Hij had het over ,,copulerende gele sterren in een gaskamer'', over ,,de lucht van caramel'' die hij rook. ,,Vandaag verbranden ze alleen suikerzieke joden.''

De Hoge Raad had hem er in 1991 om veroordeeld, die vond het ,,begrijpelijk dat leden van de joodse gemeenschap en anderen zich aan de inhoud van die passages hebben geërgerd''. Theo van Gogh moest een boete van duizend gulden betalen. Maar hij had het stuk uit Moviola ook opgenomen in zijn bundel De Weldoener. En daarom was er opnieuw aangifte tegen hem gedaan, deze keer door Richard Stein van de Stichting Bestrijding Antisemitisme (STIBA). De eerste keer hadden de televisiepresentatrice Sonja Barend en Ronnie Naftaniël van het Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI) dat gedaan.

Dat was nog de tijd dat Theo van Gogh vooral joden belachelijk maakte, en dat de mensen die zich daardoor beledigd voelden naar de rechter gingen om hun beklag te doen. En soms gebeurde het dan nog dat Theo van Gogh tot zwijgen werd gebracht met een grap in plaats van met een kogel. Voor heel even dan, want Theo van Gogh vergat nooit wie hem had beledigd. Hij kwam er altijd op terug, en altijd harder dan zijn tegenstanders hadden kunnen bedenken.

Theo van Gogh: ,,Ik blijf het stuk publiceren tot het jaar 2040 en betaal elke keer duizend gulden boete. En dan stuur ik meteen een kopie naar het STIBA en het CIDI. Nee, dat wordt een mooie traditie.''

Richard Stein: ,,Als meneer Van Gogh het leuk vindt om aangeklaagd te worden, komen we hem daarin gaarne tegemoet.''

Theo van Gogh applaudisseerde in de rechtszaal op momenten dat verder niemand applaudisseerde. Hij riep tegen de officier van justitie dat hij zich had laten omkopen door Richard Stein. Hij riep: ,,Waar gaat dat naartoe?'' toen de officier van justitie na de zitting met Richard Stein de zaal uitliep.

De officier van justitie, Willem Mijnssen: ,,Even afrekenen.''

Deze keer werd Theo van Gogh veroordeeld tot een boete van tweeduizend gulden. Maar een jaar later, in januari 1993, sprak het Amsterdamse gerechtshof hem in hoger beroep vrij. En dit vonnis, niet dat van de Hoge Raad, bleef Theo van Gogh in de jaren daarna herhalen. Over de officier van justitie schreef hij dat die over zijn rug ,,carrière had willen maken'', maar dat de ,,Grote Scenarioschrijver hierboven'' rechtvaardig was geweest door hem voortijdig weg te nemen. Later schreef hij op zijn website De gezonde roker: ,,Leefde Meester Mijnssen nog maar, die grote racismebestrijder, te koop voor iedere joodse pressie-groep.''

Ronnie Naftaniël, Richard Stein en vooral Sonja Barend werden in zijn columns steeds opnieuw bespot. Hij liet Sonja Barend bij een kampbarak zeggen: ,,En morgen gezond weer op.'' Leon de Winter liet hij het ,,Treblinka-liefdesspel'' bedrijven met een ,,met prikkeldraad omgeven snikkel''. Toen de historica Evelien Gans in haar boek Gojse nijd en Joods narcisme schreef dat Theo van Gogh een ,,thematische nijd'' koesterde tegen Leon de Winter, schreef hij in het Amsterdamse universiteitsblad Folia Civitatis: ,,Ik vermoed dat mevrouw in vochtige dromen vaak een beurt krijgt van dokter Mengele, maar ik hoop haar zelf tot in lengte van jaren ook op mijn bescheiden wijze te blijven inspireren.''

Leon de Winter en Dokter Mengele, de arts die medische experimenten uitvoerde in Auschwitz, bleven op hun beurt Theo van Gogh inspireren. Vorig jaar vroeg de Volkskrant hem hoe hij dacht dat anderen hem zouden omschrijven. Hij zei: ,,De meeste mensen komen superlatieven tekort. Het origineelst was Leon de Winter, die mij in NRC Handelsblad `dat vieze varken' noemde. `Pooier' hoor je ook vaak. Verder ook `dikke lul', `klootzak' en `mof' en een joodse geliefde heeft wel eens geroepen: Mengele! Mengele! Je doet cement in m'n baarmoeder.''

In februari 1995 ondervroeg Ben Haveman van de Volkskrant Theo van Gogh over de vrijheden die hij zich permitteerde bij het uiten van zijn mening. Theo van Gogh deed eerst wat hij meestal deed: een grap maken. Hij wilde zich, zei hij, best voor de rechter verantwoorden voor zijn opmerkingen tegen Evelien Gans. ,,Moet mevrouw Gans gaan uitleggen dat ze géén vochtige dromen krijgt van dokter Mengele.''

Daarna werd hij boos en deed hij wat hij dán meestal deed: in de tegenaanval gaan, anderen de schuld geven.

Ben Haveman: ,,Je opmerking was smakeloos.''

Theo van Gogh: ,,Dat was ook de bedoeling.''

Ben Haveman: ,,Bovendien meedogenloos, gewetenloos.''

Theo van Gogh: ,,Wat krijgen we nou? Je werkt toch voor dat roomse parochieblad? En de jezuïeten van de Volkskrant noemen mij gewetenloos? Weet je wat gewetenloos is? Iemand tien jaar lang voor de rechter halen en hem vervolgens uitmaken voor een antisemiet en een racist. Te smerig voor woorden en onterechte beschuldigingen waar ik dan een keertje kwaad van word. Wat dacht je daarvan?''

Of hij dan, wilde Ben Haveman weten, geen gevoel had voor mensen van wie familieleden zijn vermoord of die zelf in een kamp hebben gezeten?

Theo van Gogh: ,,Moet je luisteren: ik ben niet begonnen! Ik word beschuldigd door een mevrouw die al moeite heeft met haar al dan niet joodse identiteit. Het is heel dom om mijn uitspraak over Mengele antisemitisch te noemen. Dan weet je niet wat antisemitisch is. De joden worden toch niet aangevallen als groep. Het was een fantastische sick joke.''

Drie maanden geleden, in augustus, publiceerde het weekblad Vrij Nederland een portret van Theo van Gogh waarin ook zijn ouders aan het woord komen. Ze wonen in Wassenaar, Theo van Gogh is er geboren. Ze zeggen dat de preoccupatie van hun zoon met de Tweede Wereldoorlog hen verbaasd heeft. Volgens hen is hij geen antisemiet, hij is alleen ,,extreem''. En lang was het zo dat extreme opmerkingen over de Tweede Wereldoorlog het meeste effect hadden. Later werd het de islam.

Zijn moeder vertelde dat de familie actief was geweest in het verzet. Op 4 mei wordt er nog altijd gehuild in het huis van Theo van Goghs ouders. Een oom werd geëxecuteerd. Haar vader had in Auschwitz gezeten. ,,Hij vertelde Theo wel verhalen. Dat is niet goed geweest, juist omdat hij zo gevoelig is.''

Theo van Gogh was als kind lief en aangepast, zei zijn moeder in Vrij Nederland. Maar na zijn elfde werd hij ,,waanzinnig vervelend''. Ruiten inslaan, auto's aanhouden op de Rijksstraatweg, feestjes van zijn twee zusjes verpesten. ,,Hij overheerste hier thuis de gesprekken. Je moest schreeuwen om jezelf verstaanbaar te maken.'' Op de dag dat hij zijn havo-examen had gedaan, zette ze hem de deur uit.

Daarna was het wel weer goed gekomen tussen Theo van Gogh en zijn familie. Zijn moeder noemt hem ,,familieziek''. Ze vermoedt dat zijn gecompliceerde karakter, zijn ,,hoogte- en dieptepunten en depressies'' in de genen zitten. ,,Hij heeft een harmonieuze opvoeding gehad, wij zijn een gezin van reinheid en regelmaat. Ik denk dat het een trekje is dat in de Van Gogh-familie zit. Vincent zelf natuurlijk, zijn zus Wilhelmina die enkele zelfmoordpogingen deed.'' Vincent van Gogh was een oudoom van Theo van Goghs vader.

In 1996 vroeg Trouw aan Theo van Gogh wat zijn geluk in de weg stond. Hij zei: ,,Ten eerste mijn destructieve aard, ten tweede dat ik snel verveeld ben. Geluk is het accepteren van verveling. Het leven bestaat hoofdzakelijk uit verveling.''

Trouw: ,,Bent u voor uzelf een vriend?''

Theo van Gogh: ,,Nee. Ik ben niet iemand die zichzelf erg liefheeft.''

Trouw: ,,Hoeveel vrienden heeft u op het ogenblik?''

,,Geen. Maar een schizofreen is nooit alleen. Ik streef een status quo na tussen mezelf en mezelf.''

Hij rookte, snoof en dronk, al hield hij met cocaïne en alcohol soms een tijdje op, en vorig jaar toen een arts hem had gezegd dat hij zijn zoon geen vijftien zou zien worden als hij zo doorging. (Zijn zoon was toen twaalf.) Hij vond het leuk om te vertellen dat hij de lelijkste man van Nederland was. Hij liet zich fotograferen in zijn ondergoed, met een varkenssnuit voor zijn penis, en zichtbare rode pukkels in zijn liezen.

Hij werd beïnvloed, zei hij in 1993 tegen NRC Handelsblad, door de romans van Hermans, de vroege Reve, Céline en De Sade. Net als deze schrijvers is hij voor alles geïnteresseerd in ,,de oorlog tussen mensen'', in hun gedrag als het ,,vernisje van de beschaving van ze is afgekrabd''. De belangrijkste film die hij, op zijn vijftiende, zag was A Clockwork Orange van Stanley Kubrick, over een jongen die verkrachting, geweld en Beethoven als liefhebberijen heeft.

In maart vroeg het maandblad Esquire welke vijfentwintig films hij op zijn sterfbed wilde zien. Hij noemde: Don't look now, Ringu, Rosemary's baby, Dangerous Liaisons (,,een ode aan de slechtheid van mensen''), The virgin suicides en nog twintig meesterwerken die gaan over seks en geweld, over terreur en gekte. Het filmpje waarmee hij probeerde op de filmacademie te komen – slaaf neemt wraak op zijn meester door de voetjes van twee wijnglazen in zijn ogen te drukken – werd afgewezen. In zijn eerste film die in de bioscopen kwam, Lüger (1981), wordt een vrouw gedood door een pistoolschot in haar vagina. Er worden ook twee poesjes in de wasmachine gestopt.

Tien jaar geleden begon Theo van Gogh over moslims te schrijven, zoals hij daarvoor over joden en christenen schreef. Hij bleef zich uitdrukken op de manier die hij gewend was. In HP/De Tijd, 1995: ,,Gelovigen bij wie jij als eerste in aanmerking komt om voor hun gedroomde vuurpeloton de zegeningen van Allah te ondergaan. Gelovigen die flikkers onrein vinden, net als ongestelde vrouwen, ongelovigen of alle anderen die niet aan de normen voldeden van die geitenneuker uit Mekka.''

In zijn bundel Allah weet het beter, 2001: ,,Er is een vijfde colonne van geitenneukers in dit land, die autochtonen veracht en bespuwt. Ze haten onze vrijheid. En hoewel hun niets in de weg wordt gelegd op materieel of cultureel gebied, is het hun overtuiging dat goddeloos Nederland van de aarde moet worden weggevaagd.''

In het dagblad Metro, afgelopen maart: ,,Want mede dankzij mij zal de Vijfde Colonne van de geitenneukers binnenkort in een wanhopige schreeuw om respect uw en mijn kinderen met gifgas, ziektes en atoombommen bestoken. Da's logisch hè.''

Hij kon het ook zakelijker zeggen. Toen Trouw hem in 2002 vroeg om een fragment te kiezen uit de geschiedenis van het denken, nam hij een citaat uit het boek De woede en de trots van de Italiaanse journaliste Oriana Fallaci: ,,Achter elke islamitische terrorist schuilt noodzakelijkerwijs een imam, en ik memoreer dat ayatollah Khomeini een imam was.'' Hij legde uit: ,,Ik geloof dat de islam een geloof is dat onze vrijheden bedreigt.'' En: ,,Laat me dit duidelijk stellen: ik denk niet dat iedere moslim gevaarlijk is en het zou dom zijn om zo te denken. Maar nog dommer zijn zij die ontkennen dat onze vrijheden verdedigd moeten worden.''

Hij ging steeds meer mensen beledigen, op zijn website en in zijn Metro- columns – zeker na de moord op Pim Fortuyn in mei 2002. Hij had Pim Fortuyn, zei hij tegen Vrij Nederland, zelf nog overgehaald om zijn eigen partij op te richten, toen hij uit Leefbaar Nederland werd gezet. Wim Kok, Paul Rosenmöller (,,mogen de cellen in zijn hoofd zich tot een juichende tumor vormen, laat ons pissen op zijn graf''), Gerrit Zalm, Boris Dittrich, Jan Peter Balkenende, opinievormers, journalisten van de Volkskrant, maar vooral van NRC Handelsblad (,,de linkse kerk''), acteurs die hij vroeger liefdevol gefilmd had – iedereen die het niet met hem eens was, werd door hem uitgemaakt voor een politiek correcte lafaard, verantwoordelijk voor de aanstaande ondergang van dit land. En dat waren dan nog zijn meest milde bewoordingen.

Er waren na de moord maar weinig mensen die zo politiek incorrect durfden te zijn als Remco Campert in de Volkskrant. Die schreef woensdag: ,,Over de doden niets dan goeds. Dat is een stelregel waar Theo van Gogh zich nooit aan gehouden heeft en ik denk dat ik hem zou beledigen als ik nu aardige praatjes over hem hield.'' Volgt het citaat over het verbranden van suikerzieke joden. Iemand die dat geschreven heeft, zegt Remco Campert, moet niet ,,als held van de vrije meningsuiting de geschiedenis ingaan''.