Het raadsel van overmorgen

Hoera, het boek van Piet ligt bij De Slegte! Zo ongeveer begint het gedicht van Gerrit Komrij, tientallen jaren geleden geschreven uit naam van concurrent Jan. Ik weet zeker dat ik het niet juist citeer, ik betuig de dichter en de lezers mijn spijt. Maar hier gaat het om de essentie. Het bericht dat een meesterwerk van Piet al na een half jaar in de ramsj ligt, doet heel veel schrijvende Jannen veel plezier. Vlakbij het station Amersfoort is het grote magazijn van De Slegte. Op een bord tegen de gevel staat hoeveel miljoenen boeken daar zijn opgeslagen. Je vraagt je af hoeveel daarvan nog een lezer zullen bereiken; en of het met De Slegte ooit nog goed zal komen. Bekijk het eens van de andere kant. Hier liggen ook de oorzaken van misschien wel honderden geluksmomenten.

Boekhandels zijn bolwerken van beschaving, tempels van kunst en wetenschap, nog meer wat algemeen als voorbeeldig wordt beschouwd. Je hoort er nooit iemand schreeuwen, er wordt niet gevochten. Ze zijn de laatste reservaten van vrede en verdraagzaamheid. Naast elkaar liggen stapels boeken van schrijvers die elkaars gezworen vijanden zijn. Niemand is er verbaasd over. Zo hoort het in de democratie. Heb je genoeg van het haatdragend kabaal dat de toon van het openbare leven zet, ga dan naar een boekhandel. Je bent omringd door alle tegenstellingen ter wereld, en toch word je er met rust gelaten.

Dat lijkt maar zo. Binnen dit paradijsje is ook een strijd gaande. Hebt u wel eens een boek van een u onwelgevallige schrijver achter de rij geduwd zodat niemand het kon zien? Dan had ik u graag aan het werk willen zien. Dan had u tot de guerrillero's van de boekhandel gehoord. Een nog ongeteld aantal mensen komt die winkels binnen, niet om een boek te kopen maar om te verhinderen dat iemand het boek vindt waar hij naar op zoek was.

In de verkiezingscampagne zijn de Amerikaanse boekhandels een geruisloos slagveld geweest. Al een half jaar geleden stonden bij Barnes & Noble, het grootste boekensupermarktbedrijf, de torenhoge stapels in de buurt van de kassa. Voor en tegen George W. Bush, tegen de liberals, en nadat John Kerry kandidaat was geworden ook vooral tegen hem, het Unfit for Command waarin de Swift Boat Veterans uit Vietnam verklaren dat John zijn medailles niet heeft verdiend. En How to Talk to a Liberal (If You Must) van de columniste Ann Coulter, over de dubbelhartigheid of de leugenachtigheid van links. Van de linkse kerk, wordt het in Nederland genoemd. Van Ann Coulter kan de rechtse kerk bij ons nog iets leren. En natuurlijk de boeken van Michael Moore. Allemaal ook op de toptien van de New York Times. Wie koopt ze, waar blijven ze, vraag je je af.

In genoemde krant van 1 november heeft Leonard Riggio, voorzitter van de raad van bestuur van Barnes & Noble, een proeve van een antwoord gegeven. In verkiezingstijd boekhandelaar zijn is geen pretje. Regelmatig komen pseudoklanten uit beide kampen op inspectie. Ze kopen niets. Ze tellen de titels pro en contra, meten de stapels, en als het resultaat in hun nadeel uitvalt, bellen ze de radio-talkshow van hun voorkeur en geven in de ether de boekhandel van katoen. Of ze beoefenen de geheime verhuizing: verplaatsen zoveel mogelijk boeken van de gewraakte kandidaat van de politieke afdeling naar een gebied van de winkel dat gespecialiseerd is in kookboeken of bejaardenzorg. Dat kan een heel eind verder zijn. In de winkel van Barnes & Noble waar ik wel eens kom zijn politiek en koken 75 passen van elkaar verwijderd. Ik heb het nagemeten.

Nog een guerrillastrategie: rijke partizanen kopen een groot aantal boeken waarin de kandidaat die hun vijand is wordt aangevallen. Zo wekken ze de indruk dat iedereen wil lezen waarom die man niet deugt. Hoe meer nadeligs er over hem wordt opgedolven, hoe meer mensen dat willen weten. De handel is neutraal, het gaat om de omzet. Dan komen de verkiezingen. Na de beslissing blijkt de massale belangstelling plotseling verdwenen. Daar zit de boekhandel met een paar ton onverkoopbaar papier. Een paar exemplaren gaan naar de Amerikaanse De Slegte, de Strand Bookstore die ook alles heeft, maar niet nieuw. Het rapport van Kenneth Starr over de misstappen van Bill Clinton kun je er kopen. Dat zullen ze bij Barnes & Noble ook nog wel hebben, maar ze moeten ernaar zoeken.

De boeken van de verkiezingsstrijd worden vergeten. Na een jaar of twintig komen de eerste historici van de nieuwe generatie. Die willen weten hoe het toen, in die wilde tijd gegaan is. Van wat wij, hier en nu, meemaken hebben ze maar het vaagste idee. Maar gelukkig: er is een documentatie van een omvang, groter dan ooit in de geschiedenis. Alles is vastgelegd, op papier, digitaal, op film, video, wat je verder hebt. Maar er is één probleem. Niet alleen is alles geregistreerd; er is ook meer dan ooit gelasterd, gelogen, half gelogen, verdacht gemaakt, en dit alles volgens de beste technieken die in die tijd al tot grote hoogte waren ontwikkeld. Bovendien: als het een leugen van hoge kwaliteit was, werd die zo veelvoudig nagepraat dat er een onomstotelijke waarheid uit onstond.

Ons nageslacht wil straks de werkelijkheid van nu reconstrueren, zoals wij die van gisteren, vorig jaar, en zo verder. Het nageslacht zal het nog moeilijker krijgen dan wij het nu al hebben. De fabricage van de vertekening is geïndustrialiseerd. De producten van nu liggen morgen bij De Slegte, en volgend jaar valt er geen touw meer aan vast te knopen.