De film, de tv en een gewoon gezin

Door de film Submission groeide Theo van Goghs bekendheid in de Marokkaanse gemeenschap. Hoe viel de film bij een gemiddelde Marokkaanse familie, en hoe kijkt die aan tegen de moord?

Als het maar geen allochtoon is, verzuchtte een collega van Asmee toen ze op kantoor hoorden van de moord op Theo van Gogh. Als het maar geen Marokkaan is, antwoordde Asmee. Maar het was een Marokkaan. Zesentwintig jaar – even oud als Asmee's jongste zusje – en net als zij uit Amsterdam-West. Asmee's reflex, ze geeft het toe, was: ,,O nee, hun angsten worden bevestigd. Ze zullen zeggen: zie je wel, die Marokkanen deugen niet. Er zitten fundamentalisten tussen.'' Ze dacht níét zoals veel Nederlanders: ,,Arme Theo van Gogh. Als de dader een moslim is, dan mag iedereen die kritiek levert op de islam kennelijk vrezen voor zijn leven.''

Asmee had Van Goghs film Submission gezien en zij vond die, als moslim, beledigend. Toen ze de film beschreef aan haar moeder, was ook die beledigd. ,,Die film spotte met ons geloof. Die beelden van blote vrouwen die waren geslagen met koranteksten waren confronterend.'' De ophef over de film was zo groot dat moslims die nog nooit van Van Gogh hadden gehoord, opeens wisten wie hij was. Een schrijver als de Marokkaan Hafid Bouazza is ook kritisch over de islam, maar hem waardeert Asmee wel. ,,Persoonlijk vind ik het anders als hij kritisch is over de islam, omdat hij schrijft. Vergeleken met een film als Submission is dat minder confronterend. Geschreven woorden zijn voor vele interpretaties vatbaar. Als ik Bouazza zie, denk ik vooral: gelukkig, een geslaagde Marokkaan. Geen veelpleger, geen fundamentalist.''

Asmee El Berdouni (35) zit klem. Haar zorgen zijn door de moord alleen maar groter geworden. Hoe moet het verder tussen de vrije Nederlandse samenleving, die ze waardeert, en de islamitische Marokkanen, van wie zij er één is? Ze begrijpt de Nederlanders wel. ,,Ik snap dat ze bang zijn voor moslims. Ze denken nu: wie volgt, welke aanslagen gaan er nog komen?'' Er zítten ook fundamentalisten tussen. Uit recherche-onderzoek is gebleken dat Mohammed B. waarschijnlijk niet zomaar een gestoorde jonge Marokkaan is, maar lid van een fundamentalistisch netwerk. Asmee: ,,Dat maakt het nog enger. Niet één gek brein, maar een organisatie die plannen maakt. Die wist dat Van Gogh daar op dat moment zou fietsen.''

Asmee El Berdouni woont in Bos en Lommer, Amsterdam-West. Zoals ze zelf zegt is het hier ,,één en al hoofddoeken''. Ook zij draagt een strakke, zwarte hoofddoek. Daarnaast is het hier, buiten de ringweg A10, één en al schotelantennes die staan gericht op Arabische landen. Ook Asmee El Berdouni woont in een kleine huurflat met buiten een schotelantenne en binnen een groot tv-scherm. Zelf houdt ze niet van de Arabische zender Al-Jazira, haar man wel. Aan de muur hangen ingelijste koranteksten in gouden letters. Ze is getrouwd met een Marokkaan, die voor het huwelijk elf jaar geleden naar Nederland kwam. Ze bidt vijf keer per dag op een matje naar Mekka (richting de voordeur) en ze drinkt niet. De drie dagen dat ze werkt, mist ze twee gebeden en die haalt ze dan 's avonds in. Ze hoeft niet te vasten tijdens ramadan, vertelt ze, omdat ze suikerpatiënt is. En de moskee bezoekt ze niet omdat vrouwen dat niet hoeven als ze het druk hebben met de kinderen. Haar jongste zoon – van vier jaar, ze heeft er nog één van tien – zit op een christelijke (zwarte) basischool. Ze zoekt voor hem een buitenschoolse cursus Arabisch. Zodat hij tweetalig wordt, net als zij, en zijn achtergrond kent.

Asmee is een vrijgevochten vrouw. Ze kwam op haar tiende naar Nederland en mocht van haar ouders doorleren. Ze maakte een middelbare beroepsopleiding kinderopvang af. Ze werkt nu zeventien jaar in kinderdagverblijven, liet haar eerste zoon ook drie dagen per week in een crèche. ,,Ik werk er, dus ik wist dat zo'n opvang wel deugt. Ik moest het wel steeds verdedigen in mijn naaste omgeving.'' Vooral toen bleek dat haar zoontje lastig was – hij lijdt aan ADHD. ,,Mijn familie en kennissen zeiden: zie je wel, dat is omdat je hem in de crèche hebt gestopt. Dat is níét de oorzaak, dat weet ik zeker.''

Haar man steunt haar. Hij is voorman bij een schoonmaakbedrijf, werkt vanavond ook, en is een ,,moderne Marokkaan''. Ze trouwde juist met hem omdat hij zou accepteren dat zij de deur uitgaat en zich ontplooit. Ze kent genoeg islamitische vrouwen die veel in hun mars hebben en toch thuis moeten zitten. ,,Heel frustrerend voor ze.'' Zelfs als Asmee veel mannen zou tegenkomen op het werk – dat valt mee op een kinderdagverblijf – zou haar man dat accepteren, vermoedt ze. ,,We moeten ook reëel zijn. Als we twee keer per jaar op vakantie willen, moeten we tweeverdieners zijn.''

Asmee begrijpt Nederland. Ze wantrouwt Nederlanders niet omdat ze uit ervaring weet ,,dat er vele aardige zijn''.

En als er beelden van de K3-meisjes in natte T-shirts worden uitgezonden, waar haar moeder (en vroeger haar vader) aanstoot aan neemt, dan wijst zij erop dat ook niet alle Nederlanders zulke beelden waarderen. ,,Maar bloot is hier minder taboe dan in onze cultuur. Als ik vroeger met mijn vader bij een bushalte stond, dan schaamde ik me voor het bloot op de abri's. Dan keek ik weg en hoopte ik dat hij er niet op lette. Oudere kennissen ergeren zich aan meisjes die topless in het Vondelpark liggen. Maar mijn moeder zegt dan: op de stranden in Marokko is het erger.''

Asmee vindt dat bloot niet hoort, maar ze relativeert ook: ,,Niemand hoeft naar bloot op tv te kijken. Ze hebben toch een afstandsbediening?'' Bovendien: ,,Je zou de Tunesische zenders eens moeten zien. Daar zoenen ze ook en zo, hoor. Heel westers. Ik durf daar echt niet naar te kijken met mijn moeder op de bank.''

Zullen moslimfundamentalisten haar omgeving beïnvloeden? Asmee denkt na. ,,Ik ken er geen persoonlijk, maar het zou kunnen. Als een man elke dag hoort `die vrouwen in Nederland zijn veel te vrij, ze kunnen beter thuis zitten', dan gaat hij dat misschien geloven.'' Bovendien, zegt Asmee: ,,Ik kan ook in die metro zitten als die opgeblazen wordt. In de Spaanse trein zaten ook Marokkanen.''

Het enge, zegt ze, is dat je een fundamentalist niet herkent. ,,Als ik aan een fundamentalist denk, zie ik een Afghaan voor me, met een witte pofbroek en een lange baard. Een oudere Marokkaan met een petje en een djellaba is echt geen fundamentalist. Dat denken Nederlanders. Maar je kunt de potentiële terrorist juist niet herkennen. Mohammed B. was volgens berichten een vriendelijke jongen die de havo had gedaan. Het kan je buurjongen zijn, weet jij veel. Bekering gebeurt niet alleen in de moskee, zoals men denkt. Het gebeurt op de werkvloer, op straat, in cafés. Het begint volgens mij met kwaadspreken over vrouwen, zo van: die vreet dit uit en die vreet dat uit.''

Vreest ze nooit dat haar eigen zoons ontsporen, zoals Mohammed B.? ,,Nee. Zolang ik veel en vrij met ze praat en hun een eigen mening laat vormen. Dat hebben mijn ouders ook gedaan. School is heel belangrijk, ze moeten leren.'' Opeens voegt ze toe: ,,Ik zal heel goed in de gaten houden met wie ze omgaan!''

En dan zijn er de Arabische zenders, zoals Al-Jazira. ,,Die tonen altijd ellende waarbij moslims het slachtoffer zijn.'' Haar jongere broer Khalid (30) is erbij komen zitten en zegt: ,,Die Arabische zenders zijn niet zachtzinnig zoals Nederlandse. Ze zenden veel geweld uit, daar wennen kijkers aan. De ledematen vliegen over het beeldscherm.''

Khalid is een ,,vreemde eend'' in het gezin van zes kinderen, lacht zijn oudere zus. Hij heeft gymnasium gedaan, rechten gestudeerd en heeft een adviesbureau. Hij heeft Nederlandse vrienden, verwijst naar Erasmus, en ,,neemt het niet zo nauw met de islamitische leefregels'', volgens Asmee.

Khalid identificeert zich niet met ,,de gekken die het WTC doorboorden'', zegt hij en evenmin met de mensen die er stierven. ,,Ik voelde me na 11 september verslagen, als persoon. Bij Madrid dacht ik helemaal niet: o, arme Spanjaarden. Ik dacht: shit, dit is weer een aanslag in een serie die de komende 25 jaar voor veel mensen in de wereld een hoop ellende gaat veroorzaken. Bij Van Gogh denk ik: dat is ónze klootzak, blijf met je poten van hem af. Ik mocht hem, heb zelf wel eens met hem gediscussieerd.'' Asmee wijst erop – bijna ter verdediging van Van Gogh – dat hij ,,zich heus niet alleen tegen moslims uitsprak. Ook tegen joden hoor!''

,,Niemand verdient de dood om wat hij zegt en niemand mag eigen rechter spelen'', zegt Asmee. ,,Mensen gaan niet over de dood, alleen Allah. Mohammed B. zal zich moeten verantwoorden voor Allah. Ik verwacht niet dat hij in de hemel met maagden komt, zoals hij misschien denkt.''

Khalid is echt een Hollandse jongen en hij wil niet ter verantwoording worden geroepen voor daden van Marokkanen. Toch laat hij zich verleiden. ,,Ik denk dat Van Gogh een fatsoensgrens overschreed met de film Submission. Ook fundamentalisten hebben grenzen – ze tolereren wel wát, tot je de koran bekritiseert.'' Zijn die grenzen legitiem? ,,Welnee, ik verklaar de moord alleen.''

Khalid is kritisch over de islam, zegt Asmee. Zo waren ze dinsdagavond bij hun moeder op bezoek die uitsluitend naar speciale ramadan-preken van imams wilde kijken op de televisie. Hun moeder, een 68-jarige weduwe die niet kan lezen, kijkt uitsluitend naar Marokkaanse en Arabische zenders omdat ze de Nederlandse simpelweg niet verstaat. Khalid wilde juist het Nederlandse nieuws volgen, Asmee ook wel. Asmee: ,,Khalid zei dat onze moeder niet naar al die fabeltjes moet luisteren. En dat ze totaal niet weet wat zich buiten haar deur in Amsterdam afspeelt.''

Wat moet Nederland met mensen als Mohammed B., wat moeten Marokkanen ermee? Zowel Khalid als Asmee meent dat er weinig tegen te doen valt. Asmee: ,,Het zit in hun hoofden. Ze zijn gefrustreerd, grijpen niet de vele mogelijkheden die hier zijn.'' Khalid: ,,De overheid zou advies van Arabische landen kunnen inwinnen, die hebben al jaren met fundamentalisten te maken.'' In Egypte, Algerije of Turkije worden fundamentalisten opgepakt door het leger, dat kan hier toch niet? Khalid: ,,De Nederlandse overheid kan mensen toch oppakken op verdenking van lidmaatschap van een criminele organisatie? Dat ze daar geen capaciteit voor vrijmaken is hun probleem.''

Asmee wil nog zeggen dat de moord op Van Gogh, de onthoofdingen en aanslagen in Irak niet haar islam zijn. ,,Als moslim zeg ik: met geweld los je niets op. Je zaait nog meer haat. We moeten juist begrip kweken onder niet-moslims, maar deze daden duwen niet-moslims steeds verder weg. Ook de koran zegt: behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden.''