De Architect

De overwinning die George W. Bush deze week boekte was behalve het werk van Bush zelf vooral het werk van Karl Rove. Hij zette een netwerk op waardoor iedere kerk, iedere schietclub en elk buurtcentrum buiten de grote steden werd gemobiliseerd. Hij bedacht de strategie. En hij heeft nog grootse plannen.

Donderdagmiddag om kwart over drie aanvaardde George W. Bush zijn herverkiezing. Tussen de familieleden en medewerkers die hij bedankte was er één die twee woorden extra kreeg: ,,De Architect, Karl Rove''. Meer niet. De architect van wat? Zijn campagne? Zijn overwinning? Zijn presidentschap? Zijn redding uit de onbenulligheid?

Het is allemaal waar. Zonder Karl Rove geen George W. Bush.

Karl Rove is niet zo maar een politiek adviseur, de woordsmid die de kandidaat helpt zijn boodschap te vinden. Hij is de maker van de man, van zijn partij, van de tijdgeest die de partij verbreedde tot een beweging. Karl Rove is Amerika's grootste ideoloog én illusionist. Een man waar de George Orwell van `1984' bewondering voor zou hebben.

Zij ontmoetten elkaar voor het eerst begin jaren '70. Rove werkte als 22-jarige gesjeesde student van de weinig beroemde universiteit van Utah op het hoofdkwartier van de Republikeinse partij in Washington. Partijvoorzitter George Herbert W. Bush, de latere 41ste president van de Verenigde Staten, had Rove gevraagd zijn zoon een paar autosleutels te brengen. Bush junior studeerde op de business school van Harvard.

De auto was een paarse AMC Gremlin met spijkerstof bekleding, volgens Rove een van de lelijkste auto's die hij ooit had gezien. Maar de geslaagde student Bush zou hij nooit meer loslaten: ,,Hij bezat een immense dosis charisma, hij liep licht zwaaiend, op cowboylaarzen, droeg een vliegeniersjack, had een geweldige lach, en een charisma...wow!''

De bewondering is gebleven, en moet wederzijds zijn. Rove maakte hem tot gouverneur van Texas en voltooide de Republikanisering van een staat die eens solide Democratisch was. Het recept wordt sinds vier jaar op landelijke schaal toegepast. `De Architect' is de hoogste onderscheiding die George W. Bush zijn strateeg in het openbaar heeft gegeven. Op campagne in 2000 placht Bush hem op zijn typerende, sarrende manier aan te duiden als `boy genius' of `turd blossom' (strontbloesem).

Nu George W. Bush heeft bereikt wat zijn vader misliep, een tweede ambtstermijn, was het tijd Rove als Hofbouwmeester te erkennen. Dat mocht ook wel. Wat voor dit succes kwam kijken, grenst aan het geniale. Om een middelmatig presterende jongen van goede komaf op te leiden tot `volkse' president en hem te laten herkiezen, nadat hij zijn land op loze gronden een slecht voorbereide oorlog heeft binnengeleid, nadat hij een overschot van duizenden miljarden heeft omgezet in een even groot tekort, dat is meer dan een beetje knap.

Norm Ornstein, een van de beste kenners van de Amerikaanse politiek, zei donderdag op een nabeschouwing van de net voorbije race: ,,Bush probeerde de verkiezingen te laten gaan over John Kerry. Dat lukte niet. Het werd een referendum over de zittende president. Het vervolg is verbluffend: hij had dat moeten verliezen, het oordeel van de mensen over zijn prestaties zweefde onder de kritieke 50 procentsgrens, John Kerry stond sterk na drie gewonnen debatten. De mensen waren rijp voor een wisseling van de wacht. En wat gebeurt? Bush en zijn campagne weten alle aandacht te concentreren op zijn kwaliteiten als leider in de oorlog tegen het terrorisme. En hij wint.''

Hoe kon dat? Waarom waren al die kiezers bereid de duizenden doden en gewonden in die omstreden oorlog te vergeten? Waarom stemden miljoenen met weinig meer dan het minimumloon in staten als Ohio en West Virginia, met reeksen sluitende fabrieken en massa-ontslagen, op George W. Bush, onze Beschermheer-tegen-het-Terrorisme? Hoe kon zijn meerderheid in alle Bush-staten toenemen (op North Carolina na, de thuisstaat van John Edwards), en zijn achterstand in de Kerry-staten kleiner worden?

Eerst het korte antwoord. Omdat 60 miljoen Amerikanen van allerei achtergronden hem zagen als `Een van Ons', `a regular guy', `een Gelovig man die onze Waarden vertegenwoordigt'. Kiezers die geloven in het wonder van Amerika's Grootheid, zagen de Leider die zij nodig hadden. De man die de jaren '50 terugbrengt, toen er nog geen zangeressen waren zoals Janet Jackson die in de pauze van de Superbowl één borst ontblootte op een televisie-uur met veel kinderen. Vergeleken daarbij was John Kerry voor te veel Amerikanen te ondoorgrondelijk, te weinig sympathico. Dat ligt deels aan hem zelf, deels aan Karl Rove.

Want in 2004, net als bij de eerdere verkiezingen die Bush moest winnen, was er ook een andere verklaring van het succes: de geslaagde destructie van de tegenstander. In dit geval werd Kerry's geloofwaardigheid zo vroeg in het verkiezingsjaar gedemonteerd dat de Democraat nooit meer kans zag zelf aan het Amerikaanse volk uit te leggen wie hij was – hij kon hoogstens zijn imago wat oplappen na iedere voltreffer.

Zwarte kant

John Kerry bleef de `flipflopper', de man die over iedere kwestie twee of meer standpunten had ingenomen. Hij bleef de `liberal' uit `Taxachusetts' - de linkse belastingverhoger uit de hippiejaren '60. Ook dat is het werk van Karl Rove, een meester in het niet achterlaten van vingerafdrukken. Hij ontkende iedere betrokkenheid bij de desastreuze, grotendeels op leugens gebaseerde, acties van de `Swiftboat Veterans for Truth' tegen Kerry's Vietnam-verleden. Kenners van Rove's werkzaamheden als politiek loodgieter in Texas herkennen het patroon.

Er zijn voorbeelden genoeg om te weten dat deze Architect, anders dan de meeste bouwheren, een uitzonderlijk talent heeft voor afbraak. Wat mensen die hem jaren hebben gevolgd `Karl Rove's zwarte kant' noemen. Jim Moore, co-auteur van het inmiddels verfilmde boek Bush's Brain: ,,Karl Rove is een onderhoudende man met wie het goed toeven is. Hij kent de Amerikaanse politieke geschiedenis als geen ander. Maar hij heeft ook een duistere zijde. Hij rust niet vóór hij zijn tegenstander heeft vermorzeld.'' De lijst met door Rove politiek geliquideerde tegenstanders is lang, en groeit nog ieder jaar. Het volgende slachtoffer zou wel eens een hele partij kunnen zijn, de Democratische.

Minstens even opmerkelijk – en ingrijpender voor de wereld – zijn de prestaties van Rove als architect van de conservatieve meerderheid die deze week zijn greep op Amerika verder versterkte. Met die meerderheid claimt George W. Bush nu het kiezersmandaat om de radicale agenda uit te voeren waarvan de afgelopen jaren al een flink deel met een minder evident mandaat werd doorgevoerd. Denk aan privatisering van de sociale zekerheid, het blijvend maken van de doorgevoerde belastingverlagingen, het wettelijk verankeren van religieus gemotiveerde afkeer van homoseksuelen, abortus en echtscheiding.

Een overweldigende Republikeinse meerderheid, die een generatie lang regeert en Amerika ingrijpend verbouwt, dát is de droom van Karl Rove. Na de in Florida en het Supreme Court in Washington keihard afgedwongen zege in 2000, en de unieke prestatie voor een zittende president om bij tussentijdse verkiezingen zijn positie in het Congres uit te breiden, wat Bush deed in 2002, hebben de Bush-Republikeinen deze week opnieuw hun macht uitgebreid, in de Senaat, in het Huis van Afgevaardigden en op het niveau van de staten.

De Democraten deden er alles aan hun kiezers naar de stembus te krijgen. Karl Rove besteedde er de afgelopen vier jaar aan om dat resultaat te overtreffen. In heel Amerika zette hij een netwerk op van meer dan een miljoen activisten die zorgden dat in iedere kerk, iedere plaats van samenkomst van christelijke conservatieven, iedere schietclub en elk buurtcentrum buiten de grote steden het enthousiasme voor Bush en zijn agenda groeide. Dat legioen heeft ervoor gezorgd dat er dinsdag ook echt massaal is gestemd.

Dinsdag wierp dat zijn vruchten af. De Democraten hadden record aantallen jongeren geregistreerd om te stemmen. Springsteen, Eminem en andere grote namen uit de wereld van het bewegend geluid hadden jongeren de wacht aangezegd: stem of verlies het recht te klagen. Het hielp, een beetje. De met `moral values' geprikkelde `evangelicals' kwamen in grotere aantallen naar de stembus.

Hoe kon Rove dat voor elkaar krijgen? Ornstein, donderdag: ,,Registreren zonder te motiveren werkt niet. De Republikeinen hebben beter gemotiveerd.'' Rove wist conservatieve gevoelens te prikkelen via thema's als `Het Huwelijk' en `onthouding' als enige keus in de seksuele voorlichting. Het zijn `button issues', knoppen waar Rove als selfmade politiek ingenieur uit een christelijk gezin in Utah feilloos op kon drukken.

Het meest eclatante succes haalde hij door de afkeer van homoseksualiteit te gebruiken. Rove reageerde direct toen het hoogste Gerechtshof in Massachusetts in februari de wetgevende vergadering van de staat opdroeg het homo-huwelijk wettelijk mogelijk te maken. De geldende wetgeving was in strijd met het discriminatieverbod uit de staats-Grondwet. Het bleek de perfecte rode lap die Rove nodig had.

President Bush speelde een tijdje hardop met de gedachte dat een amendement op de federale Grondwet nodig kon zijn. Dat zou vastleggen dat het huwelijk alleen voor een man en een vrouw is, niet voor homo's. De president liet het onderwerp verder bungelen. Hij had zijn signaal aan de conservatieve kerkgangers gegeven. Een initiatief-voorstel voor zo'n amendement sneuvelde in het Huis van Afgevaardigden. Ideaal voor de Rove-strategie: de president wilde wel, maar de wet was geblokkeerd door de `liberals' (in Rove's woordenboek een scheldwoord voor progressieven).

Toen, als door een wonder, werden in elf staten voorstellen ingediend voor amendementen op de eigen grondwet. De details varieerden, de strekking was dezelfde. Geen homo's op het stadhuis, geen rechten aan het ziekbed, of op het huis na overlijden van een partner. Dinsdag stemden de kiezers in alle betrokken staten met ruime meerderheden vóór deze initiatieven. Zelfs in Oregon, de enige staat waar op beperkte schaal euthanasie mogelijk is.

Het geniale van de methode-Rove schuilt, behalve in een ijzingwekkende discipline en een feilloos oog voor de zwakte van de tegenstander, in het in beslag nemen van de taal. In het begin van de methode-Rove is er het woord. Kijk naar de term `Moral Values'. Het begrip lag voor in de mond van alle Bush-kiezers.

Death tax

Kerry probeerde soms te zeggen dat hij ook morele overtuiging had, bijvoorbeeld dat hij niemand zonder ziektekosten verzekering in de kou liet staan. Het klonk technisch. De Bush-stemmers hoorden het niet. Zij keken begrijpend en gelukkig als zij hem hoorden zeggen dat hij voor `a culture of life' was. Het is een vrijwel lege term, maar het even effectief als de fluitspelende Rattenvanger van Hamelen, iedereen naar de stembus.

Een ander voorbeeld van Rove's taalkundige oorlogvoering. Door de `successie-belasting, die hij wil afschaffen, systematisch af te schilderen als `death tax' maakt Bush het verdedigers van het bestaande belastingstelsel moeilijk weerwerk te leveren. Door industrievriendelijke plannen systematisch namen te geven als `Clear Skies Initiative' en `Healthy Forests', lijkt het cynisch als opponent te moeten herhalen dat het tegendeel het geval is.

Zolang in het Supreme Court geen meerderheid was voor afschaffing van het de abortus-vrijheid, die het Hof erkende in 1973, beperkten Rove en consorten in de media zich tot een gerichte aanval op `partial birth abortion'. Dat is een volgens gynaecologen medisch niet bestaand begrip. Het gaat om late abortussen, maar de term suggereert iets gruwelijks waar niemand voor kan zijn. President Bush tekende in zijn eerste termijn een wet die de vaag gedefinieerde en weinig voorkomende ingreep verbiedt.

Karl Rove kent de sociografische realiteit waar een dergelijke futiel lijkende strategie op mikt. Hij hield zo het wijdere thema abortus in het publieke debat en kon de christelijk conservatieven, waarvan naar zijn schatting vier miljoen níet naar de stembus gingen in 2000, laten zien dat deze president aan hen dacht. `Delivering the goods' is wat ook deze groep op de kiezersmarkt lokt. Dinsdag haalde Bush 3,5 miljoen stemmen meer dan Kerry.

Door vier regeerjaren lang te letten op de electorale gevolgen van ieder bestuursvraagstuk, heeft Rove dinsdag geoogst onder allerlei bevolkingsgroepen: 42 procent van de Latino stem (35 procent in 2000), slechts 4 procent minder vrouwen dan Kerry, landelijk 11 procent van de zwarte stem (in 2000 was dat 8 procent), in Ohio stemden 16 procent Afrikaanse Amerikanen op Bush. Dankzij de niet aflatende steun aan premier Sharon liep Bush' aandeel in de joods-Amerikaanse stem op van 19 tot 24 procent.

Nu president Bush in een tweede termijn hoogstwaarschijnlijk een of meer nieuwe rechters in het Supreme Court mag benoemen, is de kans reëel dat het befaamde abortus-arrest `Roe versus Wade' zal sneuvelen. Een conservatiever Hof zal ook minder terughoudend zijn als het gaat om herinvoering van het gebed op de openbare school en minder moeite hebben een verbod op het homo-huwelijk in overeenstemming te brengen met het grondwettelijke recht op gelijke behandeling.

George W. Bush stelde zijn achterban een conservatiever Supreme Court in het vooruitzicht, maar niet hardop. Hij zei geen woord over abortus. Wat voor rechters gaat u benoemen, werd de president gevraagd. De Rove-taalmachine spreekt meestal over `strict constructionists'. President Bush zei in het tweede presidentiële debat: ,,Rechters die de Grondwet strikt uitleggen [...] en geen persoonlijke opinies geven.''

Wat hij bedoelt werd eind deze week al duidelijk. Arlen Specter, de net herkozen Republikeinse senator uit Pennsylvania, die in aanmerking komt om voorzitter te worden van de Senaatscommissie voor rechterlijke benoemingen, had nog amper gezegd dat nieuwe rechters niet aan het abortus-arrest `Roe versus Wade' moesten komen, of hij werd al gedwongen zijn woorden terug te nemen. De pers had hem fout begrepen.

De president heeft deze week twee keer de hand uitgestrekt naar de Democraten, met wie hij een paar dagen geleden nog in een intens gevecht om de macht was gewikkeld. ,,De Amerikanen verwachten dat de twee partijen samenwerken en resultaten boeken. Ik zal graag samenwerken met iedereen die onze doelstellingen deelt.''

Het is Rove ten voeten uit. Het was zijn visie het politieke spectrum in Amerika te verschuiven in conservatieve richting. De conservatieve aanvalsmedia hebben de `algemene media' mee die kant op geduwd. Rechts wordt midden genoemd. Nu hij een ruim kiezersmandaat ontleent aan 51 procent van de uitgebrachte stemmen, zegt president Bush zonder omwegen wat samenwerking betekent: geen compromis ergens in het centrum, maar een uitnodiging zich achter hem op te stellen. `Een handreiking doen', betekent: `doe mee op de uiterste rechter vleugel'.

De invitatie zal niet onbeperkt nodig zijn. Rove's werkelijke doel is het laten verdwijnen van de andere partij. Dat klinkt misschien als een verhitte complot-theorie. Vergeet het. In een groot Rove-profiel in The New Yorker (12 mei 2003) zegt de architect van een steeds conservatiever Amerika dat de twee grote partijen door hun regeringsagenda's heen zijn. De Democraten ontlenen hun ideeën nog steeds aan Roosevelts `New Deal' en Johnsons `Great Society'. De Republikeinen draaiden op aversie tegen die Amerikaanse versie van de verzorgingstaat, plus wat Koude Oorlogs-drukte, suggereert Rove. Het is tijd dat iemand een nieuw paradigma bedenkt waar een brede meerderheid zich achter kan opstellen. De auteur van het profiel, Nicholas Lemann, concludeert: ,,Karl Rove wil duidelijk degene zijn die het nieuwe Grote Idee formuleert, en hij zal letterlijk alles doen om dat lange-termijndoel dichterbij te brengen.''

Een van Karl Rove's compagnons op de weg naar conservatief Republikeinse dominantie, is Grover Norquist, voorzitter van de Americans for Tax Reform. In The Washington Monthly van oktober werkt hij de gedachte van het einde van de Democratische partij verder uit. De meeste ideeën die ik hem in de loop van de laatste jaren heb horen formuleren, maakten niet veel later deel uit van het Witte Huis-discours. Het is dus verstandig zijn woorden letterlijk te nemen.

Geldstroom

Norquist doet niet aan dagdromen. In dit geval beschrijft hij de realiteit plus een strategie die erop gericht is de Democratische partij te ruïneren. ,,De moderne Democratische partij is een overheidspartij'', aldus Norquist. De partij kan niet overleven zonder een machtsbasis in hetzij het Congres hetzij het Witte Huis. Beide Huizen en het presidentschap zijn opnieuw in Republikeinse handen, in versterkte mate sinds dinsdag.

Gevolg: de Democraten verliezen hun greep op `de afhankelijkheidsindustrie'. Zonder subsidiegeld voor `dwangmatige utopisten' (milieu-beweging, dierenrechten-beweging, vrouwenlobby) droogt een belangrijke geldstroom op. Met het gestaag verder teruglopen van het vakbondslidmaatschap, een andere inkomstenbron van de Democraten, zijn zij nu afhankelijk van advocaten, die rijk zijn geworden aan letselschade-zaken.

Dát is de reden waarom de Republikeinen al een paar jaar hameren op `tort reform', schrijft Norquist. De door president Bush opgegeven reden is het betaalbaar houden van de aansprakelijkheidsverzekering van medische specialisten. De politieke reden is het wegzuigen van de financiële bijdragen van de `trial lawyers'. Als dan na de privatisering van de sociale zekerheid een nog groter deel van de Amerikanen een belang heeft bij beursresultaten, dan hebben de Democraten niets meer te bieden, noch te vertellen.

Een deel van de beschreven stappen zijn al regeringspolitiek. Nu hij Irak als factor buiten de verkiezingen heeft weten te houden, kan voor Karl Rove het grote binnenlandse werk pas goed beginnen. George W. Bush als held van het hele volk – vroom, optimistisch, nijver, gewapend, risicominnend. Net een Western.

George Orwell van `1984' zou bewondering voor hem hebben