Aanstoot

Hoeveel Mohammed B.'s kan Nederland nog verwachten? En hoeveel steun krijgen zij van hun geloofsgenoten? `Excessen als moorden lopen als een rode draad door de geschiedenis van de islam.'

Na de politieke moord op Pim Fortuyn in 2002 beleefde Nederland deze week de religieuze moord op Theo van Gogh. De dader bleek een 26-jarige islamitische extremist van Marokkaanse afkomst, die op het lichaam een brief achterliet waarin stond dat vijanden van de islam in Nederland moeten vrezen voor hun leven. VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali, VVD-fractievoorzitter Van Aartsen en de Amsterdamse burgemeester Job Cohen werden in de brief genoemd. In talkshows en krantenartikelen vragen autochtone Nederlanders zich verbijsterd af of de moslimgemeenschap dan inderdaad de bedreigende Vijfde Colonne is die Theo van Gogh hekelde in zijn columns. Is de dader lid van een recent gehersenspoelde terroristencel, zoals de Telegraaf gisteren schreef? Of werd zijn haat al op jonge leeftijd gezaaid, bijvoorbeeld voor de televisie in de huiskamer van zijn ouderlijk huis? Hoeveel Mohammed B.'s staan ons nog te wachten?

,,De moord is een exponent van een wijdverbreid gevoel in de moslimgemeenschap'', zegt Maurits Berger, onderzoeker Islam en Midden-Oosten aan het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael. ,,Ze gaan gebukt onder het verbale geweld van mensen als Van Gogh, Leon de Winter, Hirsi Ali, Cliteur en Ephimenco. Moslims en Marokkanen voelen zich tot op het bot beledigd. Dáár ligt een groot deel van het probleem.''

Kunnen moslims dan geen kritiek verdragen? Onzin, vindt opbouwwerker Layla Hacene (31), die zelf probeert te leven naar de vijf zuilen van de islam. ,,In onze godsdienst voeren geleerden al eeuwenlang felle debatten. Onenigheid is moslims zeker niet vreemd.'' Maar er is een verschil tussen kritiek leveren en beledigen, vindt zij. ,,Wie een vers uit de koran citeert om te bewijzen dat de islam vrouwonvriendelijke elementen bevat, levert een zinvolle bijdrage aan een discussie. Maar wie roept dat álle moslimmannen hun vrouwen mishandelen, gaat wat mij betreft over de schreef. Dat moet je niet doen.'' En daarin staat zij niet alleen, zegt ze. ,,Mijn vrienden, mijn ouders, iedereen denkt daar zo over.''

Layla Hacene is de dochter van laagopgeleide, traditioneel-religieuze ouders en woont sinds haar eerste levensjaar in Nederland. Hoewel ze het beledigen van moslims afkeurt, wijst ze een rechtstreeks verband tussen de moord op Theo van Gogh en haar religie fel van de hand. ,,In de Marokkaans-islamitische cultuur zit niets, maar dan ook niets dat deze moord zou rechtvaardigen. Sterker nog, in de koran staat geschreven dat God veel kan vergeven, behalve moord.'' Ook Fatima Elatik (31), wethouder van het Amsterdamse stadsdeel Zeeburg, wordt `emotioneel' als haar deze vraag wordt gesteld. ,,Er wonen al veertig jaar moslims in dit land, en opeens wordt de gewelddadige actie van een eenling in verband gebracht met wat een gewelddadige cultuur als geheel zou zijn. Dat is echt onzin. Mijn wedervraag is de volgende: hoe kan het dat een jongen die ooit naar Ome Willem keek en luisterde naar de smurfenliedjes van Vader Abraham, tot zo'n daad is gekomen?'' De oorzaak moet volgens haar deels worden gezocht in het feit dat veel moslimjongeren in dit land geen eigentijdse invulling aan hun geloof kunnen geven. ,,De islam kent veel vooruitstrevende denkers, het is een geloof van vooruitgang. Maar in Nederland zie je daar niets van terug. Oude mannen met baarden staan symbool voor wat wij `de islam' noemen. Dat moet veranderen.''

Andere moslims zien wel degelijk een verband tussen de moord en hun eigen geloof. ,,Hoe ver de moord ook van moslims hier af mag staan, toch denk ik dat zij moeten erkennen dat dit soort excessen als een rode draad door de geschiedenis van de islam loopt'', zegt Halim al Madkouri, werkzaam bij het Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling Forum in Utrecht. ,,Vijftien eeuwen geleden waren er al moslims die er alles voor over hadden om het woord van God te verdedigen. Die God gebruikten om hun politieke denkbeelden aan anderen op te leggen. Dit extremisme is een onderdeel van de geschiedenis van de wereldislam en moslims zullen zich met dat gegeven moeten verzoenen.''

,,Het radicalisme zit ingebakken in de islamitische cultuur'', zegt ook Hans Jansen, bijzonder hoogleraar `hedendaags islamitisch denken' aan de Universiteit van Utrecht en auteur van `God heeft gezegd: terreur, tolerantie en de onvoltooide modernisering van de islam'. ,,Kijk naar Egypte, Pakistan, Iran, Turkije... is dat allemaal toeval? Het kan. Maar reëel is het niet. De Iraanse advocaat Ahmad Kasravi, de Iraanse minister-president Haji-Ali Razmara, de Egyptische schrijver Faraj Foda – ze werden allemaal vermoord door islamitische fundamentalisten omdat zij zich kritisch hadden uitgelaten over de islam. De Egyptische Nobelprijswinnaar Naguib Mahfouz kwam er met messteken vanaf. Khomeiny heeft ooit gezegd dat iedereen moslims zou moeten vrezen, opdat zij nooit meer beledigd worden. Daarmee is toch alles gezegd? Ik erken dat niet iedere Marokkaan in Nederland de moord goedkeurt. Maar er zijn een boel mensen die hem als een held beschouwen, neemt u dat van mij aan.''

Volgens Sjoerd van Koningsveld, hoogleraar Godsdienstgeschiedenis van de Islam in West-Europa aan de Universiteit Leiden, was Van Gogh bovendien een easy target. ,,De moord moet in verband worden gebracht met het optreden van de Nederlandse militairen in Irak. De moordenaar beschouwt de aanwezigheid van die militairen als een aanval op Irak. En dit is zijn antwoord. Het was simpelweg de eenvoudigste oplossing. Hij had ook een bom kunnen laten ontploffen in een Nederlands treinstation. Of een aanslag kunnen voorbeiden op het parlement, zoals Samir A.'' Samir A., die vastzit op verdenking van het voorbereiden van een terroristische aanslag, is een bekende van Mohammed B..

Moslimorganisaties hebben zich de afgelopen week in alle toonaarden van de moord gedistantieerd. Dat heeft het wantrouwen niet weggenomen. Zeggen zij niet gewoon wat iedereen op dit moment wil horen? Hoe wordt er intussen in moskeeën en huiskamers gepraat over de moord? `Islamitisch terrorisme, zowel in Nederland als daarbuiten, kan gedijen omdat het ingebed is in een grotere kring van eensgezinde medemoslims', stelde Hirsi Ali woensdag in een ingezonden stuk in deze krant. De Amsterdamse wethouder Ahmet Aboutaleb zei in een toespraak in een moskee dat de moordenaar over zijn plannen heeft gepraat met mensen in zijn omgeving. En dat hij dat graag had willen weten.

Halim el Madkouri (40), praktiserend moslim, woont sinds 1990 in Nederland. Hij werd in Marokko geboren in een ,,traditioneel maar niet streng-religieus gezin''. Zijn vader, zegt hij, sprak zich altijd duidelijk uit tegen moslim-extremisten, die hij `honden' of `domme nieuwe moslims' noemde. ,,Hij verwenste ze, omdat ze de rust in ons dorp verstoorden en families uit elkaar speelden. Terwijl wij gewend waren op straat een praatje met vrouwen te maken, keken deze mensen vrouwen juist weg.''

In zijn omgeving was Theo van Gogh bekend en niet bij iedereen geliefd, zegt El Madkouri. ,,De manier waarop hij mijn geloofsgenoten bejegende, leidde vaak tot woede – meer nog dan zijn film Submission, die door een select moslimpubliek is bekeken. Maar móórd? Dat dóe je gewoon niet. Mensen als zijn moordenaar moeten keihard worden aangepakt. Hen proberen te overtuigen van de barbaarsheid van hun daden heeft geen zin.'' Zelf zal hij, zegt hij, Van Goghs columns in het gratis dagblad Metro missen. ,,Ik las ze altijd op dinsdag, in de trein op weg naar het werk. Hij was een rasprovocateur, maar wel de leukste rasprovocateur die ik ken.'' Naar Submission, de film over huiselijk geweld tegen moslimvrouwen die Van Gogh maakte samen met Hirsi Ali, heeft hij met belangstelling uitgekeken, zegt hij. ,,De boodschap was opdringerig, maar ik stoorde mij er niet aan.''

In de omgeving van Fatima Elatik was Theo van Gogh was de afgelopen twee jaar geen gespreksonderwerp. ,,Hij heeft mij ooit een `domme troetelallochtoon' genoemd. Mijn vrienden wisten dat hij mij had gekwetst en zwegen het onderwerp dood.'' Elatik is geboren in Amsterdam-Oost en opgegroeid in de Rivierenbuurt. Haar ouders zijn gelovige moslims en zijzelf ook. Met Theo van Gogh had ze een `haat-liefdeverhouding', zegt ze. ,,Ik herinner mij ook een goed gesprek met hem na een tv-uitzending. Theo was gewoon Theo. Een man met twee gezichten, net als de meesten van ons.'' Submission vond ze `een fraai kunstwerk'. ,,Allesbehalve naar. Alleen kun je je afvragen of de film niet zijn doel voorbijschiet. Van Gogh en Hirsi Ali wilden vrouwenmishandeling in de islam aan de kaak stellen, maar richtten zich daarbij op de autochtone, intellectuele VPRO-kijker. Eerlijk gezegd vind ik dat een zwaktebod.''

Dorpsgek, noemde Theo van Gogh zichzelf. Uit zijn laatste radio-interview bleek dat hij meende daarom te zullen ontkomen aan (islamitisch) geweld. Een misrekening; voor de dader was hij een `vijand van de islam' en legitimeerde dat de moord.

Toch vindt Clingendael-onderzoeker Maurits Berger het misplaatst om naar aanleiding van de moord naar de islam te kijken. ,,Dan waren er de afgelopen jaren toch tientallen, zo niet hónderden moorden gepleegd?'' Hij begrijpt niet waarom het werk van `een randdebiel' in verband wordt gebracht met een hele religie. ,,Na de aanslagen van de RAF hebben we ons toch ook niet massaal op het socialisme gestort? De manier waarop de dader de moord pleegde is terug te voeren op een vers in de koran, zo klinkt het. Schei toch uit! Weet u wat mij frappeert? De opluchting bij veel Nederlanders dat de dader een moslim is. Na de aanslag op Fortuyn en de kogelbrieven hebben we éindelijk onze moslimdader te pakken. De spanning die al maanden onderhuids voelbaar was, wordt nu blootgelegd.

,,De vraag die autochtonen nu aan moslims stellen, is deze: is de woede die aan de aanslag ten grondslag ligt, wijdverbreid onder jullie bevolkingsgroep? Vormen de een miljoen moslims in ons land een vijfde colonne? Het antwoord op die vraag zullen de betrokkenen zelf schuldig blijven. En dat lijkt mij heel begrijpelijk. Met het stellen van die vraag krenk je hen tot in het diepst van hun ziel.''