A. Lammers: Amerikanen hebben veel meer gemeen met Russen dan met ons

Waarom kunnen `verlichte Europeanen' de aanhang voor George W. Bush zo moeilijk begrijpen? De Leidse emeritus- hoogleraar Amerikanistiek Alfons Lammers legt het Gijsbert van Es haarfijn uit.

,,Mag ik om te beginnen iets voorlezen? Dit kwam ik dezer dagen tegen in een brief die Scott Fitzgerald (schrijver van onder meer The Great Gatsby, red.) van een vriend kreeg in juli 1925: `We eindigen in de Verenigde Staten met een religieuze burgeroorlog. (...) Fundamentalisten zullen ons wetgeving opleggen (...) die ons uiteindelijk volslagen intolerant zal maken.' Een citaat uit 1925 – zo lang speelt dit al.

,,De huidige situatie in de Verenigde Staten doet me sterk denken aan de jaren twintig. Er was toen een keiharde strijd gaande tussen stad en platteland. Net als nu waren moral values een geweldig strijdpunt. Dat zijn ze feitelijk steeds geweest. Er loopt echt een rechte lijn van George W. Bush naar de jaren tachtig van de vorige eeuw, naar de jaren vijftig, naar de jaren twintig, enzovoorts.''

Geruststellend klinkt dit niet.

,,Zo is het ook niet bedoeld. Ik wil alleen zeggen: er is geen enkele reden verbaasd te zijn over wat nu in Amerika gebeurt. Ik kom voortdurend teleurgestelde opinieschrijvers tegen die zeggen: `Dit is mijn Amerika niet meer.' Zij hebben kennelijk altijd een verkeerd beeld gehad van Amerika. De Verenigde Staten zijn nooit over de hele linie voorbeeldig en fantastisch geweest.''

Maar opvoeding en onderwijs hebben mij geleerd dat ik niettemin een sterke band moet voelen met `onze bevrijders', met de `Founding Fathers' van de moderne democratie, met de grondleggers van `het vrije Westen'.

,,Alleen aan de oppervlakte vertonen Amerika en Europa overeenkomsten. Onder dit dunne laagje liggen fundamentele verschillen. Er bestaat een Amerika dat zich totaal aan onze geest onttrekt. Als je dat niet wilt begrijpen, kun je ook niet snappen wat zich daar op dit moment afspeelt.''

Legt u het mij uit, ik wil het begrijpen.

,,Ik heb altijd willen weten hoe het voelt om vrouw te zijn. Mijn tweede wens is: echt willen doorvoelen hoe het is om Amerikaan te zijn. Je moet jezelf verplaatsen naar dat enorme, lege continent om in de buurt te komen van dit gevoel – naar Utah, Nevada, Wyoming. Hoe verloren en kwetsbaar je daar bent als mens. Hoezeer je de kerk nodig hebt als sociaal bindmiddel om nog íets van sociale structuur te voelen. Hoe God een groots plan met jou heeft, door jouw familie daarheen te voeren en van Amerika the greatest nation on earth te maken.''

Dit gevoel kan ik moeilijk in mezelf oproepen.

,,Wij zijn in Europa zo relativerend, zo sceptisch, zo cynisch. Wij denken in termen van westers bondgenootschap en westerse cultuur, maar in feite hebben Amerikanen veel meer gemeen met Russen dan met West-Europeanen. De enorme uitgestrektheid van een land doet iets met de mentaliteit van mensen. Zowel onder Amerikanen als onder Russen kom je de breed gedragen opvatting tegen dat hun natie groots moet zijn. De orthodoxe kerk in Rusland heeft het communisme overleefd – ook daar is de kerk in het leven van gewone mensen veel belangrijker dan de staat.

,,Niet `de politiek' maar God bepaalt de lotsbestemming van de gemiddelde gelovige Amerikaan. In de politiek heb je bastards nodig om bastards te bestrijden – en zeker geen types als Job Cohen die de boel een beetje bij elkaar komen houden. Er valt altijd wel een vijand te verslaan. Na de communisten de moslimterroristen – dat is hun nieuwe heilige oorlog. Wij, verlichte Europeanen, lachen erom. Wij reageren met een pedant toontje, alsof wij altijd gelijk hebben, alsof wij de ideale samenleving tot stand hebben gebracht. Maar Amerikanen lachen om ons. Ze zien ons als een verweekt continent, waarop alles en iedereen subsidie moet krijgen: toneelspelen, fietsen, zwemmen, ga zo maar door. In de Amerikaanse samenleving zit een pathetiek die ons in Europa, en zeker in Nederland, totaal vreemd is.''

Het gevoel begint te komen. Maar nu ben ik nóg ongeruster.

,,Ook in mijn hoofd zitten twee hersenhelften. De ene helft wil nieuwsgierig zijn, wil echt begrijpen wat orthodoxe christenen of fundamentalistische moslims beweegt. Tegelijk ontkent mijn andere helft niet dat het behoorlijk zorgelijk is wat zich nu in Amerika afspeelt. De Republikeinen hebben op alle fronten de macht veroverd. Ze beheersen het Witte Huis, de Senaat, het Huis van Afgevaardigden. We moeten vrezen voor de benoeming van uiterst conservatieve rechters in het Hooggerechtshof. Dit mag je beslist verontrustend noemen. Een samenleving, een politiek stelsel, heeft `checks and balances' nodig. Die lijken nu totaal te zijn weggevaagd.''

Dan is nu de Republikeinse missie geslaagd, want dat is precies het doel dat Karl Rove, de ideoloog van de regering-Bush, zich heeft gesteld.

,,Zeker, maar we moeten niet doorslaan in onze ongerustheid. Iets meer dan de helft van de Amerikanen heeft op Bush gestemd, maar bijna de helft koos voor John Kerry. Tweede ambtstermijnen van Amerikaanse presidenten zijn vrijwel altijd een mislukking geweest. Over twee jaar kan de zogenaamde conservatieve revolutie van Bush volledig zijn vastgelopen.''

Een mislukking leidt niet automatisch tot `het betere'.

,,Dat is waar. Ik moet bekennen dat ik ook volstrekt niet onder de indruk ben van het alternatief dat de Democraten de afgelopen decennia hebben geboden. Ik vond John Kerry een verschrikkelijk zwakke kandidaat. Hij heeft zich veel te veel door de Republikeinen laten intimideren. Dat idiote salueren van 'm, als een pseudo-Commander in Chief. Z'n gekoketteer met religie, terwijl hij zelf nooit iets aan het geloof heeft gedaan. Kerry spreekt vloeiend Frans, hij is een wijnliefhebber, maar hij probeerde de stoere Amerikaan te spelen, omdat hij bang was dat de Bush-aanhang hem zou uitmaken voor verwijfde Europeaan.

,,Ik heb het de Democraten echt geweldig kwalijk genomen dat ze hun eigen verleden als democratic liberals hebben weggemoffeld. Ze zijn de Bush-clan gaan imiteren. Eigen schuld dat ze verloren hebben, denk ik dan. Winnen kun je alleen als je trouw aan jezelf durft te zijn. Als surrogaat kom je nergens.''

Zijn de Verenigde Staten nog een democratie?

,,In de grond van de zaak uiteraard wel. Maar je mag grote vraagtekens zetten bij de manier waarop ze hun president kiezen. Het kiesstelsel is niet meer van deze tijd. De organisatie van verkiezingen rammelt aan alle kanten. De verkiezingscampagnes zijn verworden tot een geldverslindend mediacircus. De partijconventies stellen inhoudelijk niets meer voor.''

Waarmee we het begrip `politieke strijd' mogen vervangen door `politieke manipulatie'?

,,Ik moet bekennen dat het me steeds vaker moeite kost de emotionele kant van mijn hersenen een beetje onder controle te houden.

,,Vorige week vrijdag was er die video van Bin Laden die Bush natuurlijk heel goed uitkwam. Als je weet dat de familie Bush nauw contact heeft gehad met die Saoedische clan, dan laat een gevoel van paranoia zich moeilijk onderdrukken. Zouden ze die video bij Bin Laden besteld hebben?''

De verkiezingen zijn beslist in Ohio en Florida. In Ohio stonden oncontroleerbare stemmachines van een Republikeinse geldschieter. In Florida zit broer Jebb Bush. Mijn pedante Europese geest sluit niet uit dat de verkiezingen opnieuw gestolen zouden kunnen zijn.

,,Dat is ook behoorlijk paranoia, ja. Maar je koopt er niks voor. We moeten blijven proberen de Amerikanen echt te willen begrijpen, echt serieus te nemen en niet af te schilderen als een stelletje halvegaren.''