`Mis ik wat? Worden ze extremer?'

Ze hadden Mohammed B. en Samir A. in hun klas. Maar hoe herken je als leraar een kiem van terreur? ,,Mohammed was een prettige leerling, met hem kwam het wel goed.''

Er vliegen uien door de Hart Nibbrigstraat in Amsterdam-West. Boze tieners staan ermee te gooien. Ga van mijn stoep, roepen ze, en andere dingen. Dan niet zeggen dat dit toch de openbare weg is, een vrij land, et cetera.

Een jongen schreeuwt: ,,Voor mij niet! Voor mij is dit geen vrij land! Waar ben ik welkom dan?''

De leraar biologie zegt het kort daarvoor al: ,,Wij zijn er niet in geslaagd die kloof te dichten. Daar hebben wij gefaald.''

Tien jaar geleden gaf hij les aan Mohammed B. (26), die nu wordt verdacht van de moord op Theo van Gogh. ,,Mohammed was een gezellige rondborstige jongen. Een prettige leerling, iemand aan wie ik met echt enthousiasme zijn havo-diploma heb uitgereikt. Want dat kwam wel goed met hem.''

Dat was op het Amsterdamse Mondriaanlyceum, vlakbij de Hart Nibbrigstraat, waar de vader en stiefmoeder van Mohammed B. nog wonen. De jongens staan er defensief voor de voordeur. De straat is vuil.

De biologieleraar wil wel over Mohammed B. vertellen, op voorwaarde dat zijn naam er niet bij komt te staan. Geschiedenisleraar Cor Meijer, die meepraat, heeft daar minder moeite mee. Mohammed B. voltooide op het Mondriaanlyceum zijn havo. Nu is in het gebouw alleen nog vmbo-onderwijs te volgen, sinds het fuseerde in de Esprit Scholengemeenschap.

Een jaar of vijf nadat Mohammed zijn diploma haalde, kregen de biologieleraar en Cor Meijer een nieuwe potentiële terrorist in de klas: Samir A. (18), die volgens justitie in de omgeving van Mohammed B. verkeerde. Samir A. wordt verdacht van het beramen van aanslagen. Samir begon op het vwo, stapte over naar de havo en verliet de school ruim anderhalf jaar geleden voortijdig na een mislukte reis naar Tsjetsjenië. Daar wilde hij met moslims tegen de Russen gaan vechten.

,,Samir heeft altijd gezegd dat nine-eleven voor hem de omslag was'', zegt Cor Meijer. De biologieleraar: ,,Hij wilde medicijnen studeren, maar vroeg zich ineens af waarom, als de wereld zo in elkaar zat dat Afghanistan moest worden gebombardeerd na de aanslagen in Amerika.''

De biologieleraar en de geschiedenisleraar kijken nog altijd licht vertederd: ,,Samir leek een knullige Robin Hood'', zegt Cor Meijer. ,,Wie reist nu hartje winter in een zomerjasje naar Tsjetsjenië om de held uit te hangen en komt al na twee weken terug omdat het zo koud is?'' Dat was begin 2003. De school heeft hem na terugkeer opgevangen. Er kwamen nog twee mannen van de AIVD allerlei vragen stellen over Samirs vrienden en contacten. Samir zelf heeft nauwelijks over zijn reis gepraat en dat kwam de school wel goed uit. Cor Meijer: ,,Die reis was zo knullig. Dus dan overheerst het moederkloekgevoel. Je praat met zo'n jongen. Maakt een inhaalprogrammaatje voor gemiste proefwerken. Omdat je wil dat hij toch over gaat.'' Niet lang daarna verhuisde Samir naar Den Haag. Meijer: ,,En deze week vraag ik me af of wij niet te naïef zijn geweest.''

Zij begonnen dertig jaar geleden in het onderwijs, zegt Cor Meijer. De jaren zeventig. Vandaar. Hoe moeten ze tegenwoordig nou herkennen dat het ernst is in de klas? ,,Het is ook mijn truttigheid. Ik hou van de herfst. Omdat de kachel dan gezellig snort in de klas en de kinderen goed luisteren. Maar kennelijk mis ik wat. Misschien worden kinderen wél extremer. Maar houden ze dat voor zich.''

Van school kan Samir A. Mohammed B. niet gekend hebben – die was toen allang klaar. Hoe was het in Mohammeds tijd, op en rond het Mondriaanlyceum?

Cor Meijer: ,,Het team was in meerderheid autochtoon en de leerlingen waren in meerderheid allochtoon, net als de buurt. We probeerden contact met de ouders te krijgen, dus we gingen brieven in hun taal versturen. Kwam daar van hogerop commentaar op. Want dat was niet goed voor de integratie.''

Leraren vonden het erg vervelend om 's middags op de fiets van school naar huis te gaan, zegt Meijer. ,,Ze werden nogal eens uitgejouwd.''

Biologieleraar: ,,En bespuugd.''

In die tijd reageerde de politie niet zo snel, zeggen ze. Zolang de problemen de buurt niet uitkwamen vond die het wel overzichtelijk zo.

Meijer: ,,De school was een bolwerk in de buurt. Binnen gedroegen de leerlingen zich naar onze regels, maar het werd niet hun school. Thuis was alles anders. Als je ouders uitnodigde, kwamen ze niet.''

Er werd en wordt volop gediscussieerd in de klas hoor, zeggen ze, bij maatschappijleer, geschiedenis en waar al niet. Meijer: ,,Maar een havo- of vwo-leerling van allochtone afkomst kan dat verhaal thuis vaak niet kwijt. De ouders hebben meestal veel minder opleiding.''

Wat hem opvalt, zegt Cor Meijer, is dat jongens die met extremisme in verband worden gebracht nooit van het vmbo lijken te komen. ,,Het zijn bijna altijd havo- of vwo-leerlingen. Ik denk dat ze in het fundamentalisme idealen vinden die in de Nederlandse maatschappij niet bereikbaar voor ze blijken te zijn als ze van school komen. Omdat werkgevers geen Marokkanen willen hebben, bijvoorbeeld.''

De biologieleraar: ,,De samenleving biedt helemaal geen gelijke kansen.''

Cor Meijer: ,,Deze kinderen zeggen letterlijk: een Amerikaan die slecht Nederlands spreekt heeft hier meer kansen dan ik. En zeker als je een havo- of vwo-leerling bent die goed kan leren, en je kan van die capaciteiten niets in de maatschappij kwijt, en je vindt thuis weinig weerklank, dan krijgt die verharding een kans.''

Misschien veranderde Mohammed daarom pas na zijn schooltijd, zeggen de leraren. Ze hoorden pas woensdag, van journalisten van De Telegraaf, dat het om hún Mohammed ging. De school heeft meteen zijn dossier gezocht, maar dat is onvindbaar, het dateert van vóór de computers en is waarschijnlijk weggegooid toen de bewaartermijn erop zat. Ze weten niet of hij nog iets is gaan studeren. Volgens De Telegraaf van vandaag is hij, pas in 2002, de opleiding sociaal-pedagogische hulpverlening aan de Hogeschool van Amsterdam gaan volgen.

Extremisme zien ze dus niet op school. Wel steeds meer leerlingen die zich voor Arabische geschriften interesseren. Vooruit, zeggen de leraren, van Samir verbaast het ze het minst. Meijer: ,,Alleen eigenlijk omdat hij graag verkeerde dingen wilde doen, een lefgozertje met springerig haar was, een boefje dat goed lag bij de andere kinderen. Maar of je daar een terrorist van wordt?''

En Mohammed B.? De eerste AIVD'ers zijn deze week alweer op school geweest. Maar Mohammed verkondigde nooit een mening waardoor je als leraar even op gaat letten, zeggen de leraren. Een vlijtig kind. De biologieleraar: ,,Hij was iemand die je succes wenst in het leven. Omdat je hem een prettig mens vindt.''