De ware romanticus ziet alles

Dankzij een paar nieuwe films is het mogelijk te ontdekken wat ware liefde is. Van eind goed, al goed is helaas nergens sprake.

Gevraagd naar mijn religie vul ik altijd in: geen. En direct verschijnt er een zwarte streep op mijn voorhoofd volgens mijn moeder het bewijs dat ik jok. Wat ik eigenlijk bij `religie' wil opschrijven en ik pas veel later – na eerst vijf trappen te zijn afgerend, in de auto te zijn gesprongen en met honderdvijftig kilometer per uur naar de kust te zijn gereden – in een door mij in de duinen gegraven kuil hardop durf te zeggen, is: rock'n'roll-boeddhist. Boeddhist uit overtuiging, rock'n'roll uit nog sterkere overtuiging. En terwijl ik in de praktijk tegenover beide overtuigingen in gebreke blijf, is het dan ook nog eens mijn diepste overtuiging dat ze uiteindelijk samenvallen: de grootst mogelijke onthechting en de meest gulzige betrokkenheid. Allebei onvoorwaardelijk, en elk mooi genoeg als doel op zichzelf.

Gevraagd naar mijn manier van kijken, mijn grondhouding, zou ik – analoog aan het bovenstaande maar nu gewoon midden in een volle tram en gekleed in zwembroek en vlinderdas – luid en duidelijk willen zeggen: romantisch-realist. Realist uit overtuiging, romanticus uit nog sterkere overtuiging. Ook hier schiet ik in de praktijk tekort, en ook hier betreft de overtreffende trap van mijn overtuiging het uiteindelijke samenvallen van de schijnbaar tegengestelden. Je bent zap-mysticus of je bent het niet.

En in dit geval, bij de synthese van realisme en romantiek, voel ik me ook nog eens gesteund door een aantal recente films – altijd een goede graadmeter voor wat er in het collectief bewustzijn op het vuur staat – waarin de liefde, als het brandpunt van romantische projecties, zeer realistisch wordt bezien. Is het mogelijk dat we het door beginnen te krijgen – wat liefde is?

Eerst nog even dit gemompeld: wat ik altijd bizar heb gevonden aan de Beatle-titel `All You Need Is Love' is dat er niet `we' staat of `I' maar `you'. Dat en die gebiedende toon. Het enige wat jíj nodig hebt, ja, is liefde. Zelf stel ik ook nog een paar andere voorwaarden gezamelijke interesses, steun van de omgeving, seksuele overeenstemming, een plek in de wereld, een redelijke verstandhouding met de dood, ik noem maar wat maar jij, jij hebt genoeg aan liefde! En anders donder je maar op.

De liefde als gebod de tegenstelling die daarin zit lijkt me een ontbindende voorwaarde. Maar dit dus, zoals gezegd, terzijde.

In Eternal sunshine of the spotless mind van regisseur Michel Gondry en scenarioschrijver Charlie Kaufmann komt een man er tot zijn grote schrik achter dat de vrouw waar hij net verliefd op is geworden eerder op eigen verzoek een procedure had ondergaan waarbij zij al haar herinneringen aan hem had laten wissen. Vandaar dat vage gevoel van déjà vu. Uit woede had hij destijds bovendien hetzelfde laten doen – alleen had hij daar toen halverwege spijt van gekregen en uit alle macht geprobeerd zijn herinneringen aan haar voor wissing te behoeden. Aan het slot weten ze allebei weer precies hoe hun relatie – die op het punt staat te beginnen – zal verlopen en eindigen. De verschillen in karakter, de ruzies, het slaan met de deuren, het verdriet, en, op afbetaling, de rouw van het vergeten. Voorbestemd om elkaar te vinden, maar ook om elkaar te verliezen, komt het allemaal als in een Ewige Wiederkehr weer boven, en dat is, besluiten ze, in orde omdat – zoals ze aan de hardnekkigheid van hun herinnering hebben ervaren – de liefde sterker is dan de omstandigheden waaronder ze eindigt. Romantisch, ja. En erg realistisch.

Schoenen van wolken

Before Sunset van Richard Linklater is het vervolg van Before Sunrise, waarin twee midden twintigers, een Amerikaan en een Française die elkaar ontmoet hebben in de trein, in Wenen samen een nacht doorbrengen met op schoenen van wolken door de stad lopen, en – zoals dat gaat bij een plotseling opkomende verliefdheid – te praten over leven en dood en wat verder nog ter tafel komt, op een manier die zowel flirterig, geestig, bezield, stoer, zelfrelativerend en soms ook lekker pretentieus is.

In een vlaag van romantische hoogmoed wisselen ze bij het afscheid geen gegevens uit, maar spreken af elkaar precies over een half jaar weer in Wenen te treffen. In Before Sunset is het negen jaar later en ontmoeten zij elkaar voor het eerst weer in Parijs, waar hij in een boekhandel zijn roman over hun Weense episode signeert. Tijdens hun tweede, bijna in real-time gefilmde zwerftocht komen ze er tot hun eigen verbijstering achter dat niets in hun volwassen leven aan de magie van die eerste nacht heeft kunnen tippen. Aan het slot pakken ze de winst van hun hereniging door hun verlies te nemen: de littekens van het verleden maar ook de twijfels en teleurstellingen die hun toekomst nog in petto heeft. Realistisch. Romantisch.

Ae Fond Kiss van de Britse filmmaker Ken Loach is een multiculturele Romeo and Juliet, waarin een tweede generatie Pakistaanse jongen het aanlegt met een Schotse zanglerares op een katholieke school. Probleem is het milieu van beiden, maar vooral dat van de jongen – die door zijn uit overlevingsdrang sterk aan de gebruiken van het thuisland gehechte vader al toebedacht was aan een Pakistaanse bruid. Wanneer ze na veel vijven en zessen toch voor elkaar kiezen doen ze dat in de wetenschap dat dit ten koste zal gaan van het welzijn van zijn familie – en dat er bovendien geen enkele garantie is dat hun liefde stand zal houden. Realistisch? Romantisch? Zie boven.

Van eind goed, al goed – het al van `All you need is love! – is in al deze gevallen geen sprake. Het voorwerk is gedaan ze krijgen elkaar, oké – maar dan begint het eigenlijke werk. Elke garantie op geluk is al bij voorbaat verlopen.

Ik zie nog, van veel langer terug, de gezichten voor me die Dustin Hoffman en Katherine Ross trekken aan het slot van The Graduate wanneer ze net achterin de streekbus zijn neergeploft hij in trainingspak, zij in bruidsjurk die hen wegvoert van de plek waar zij op het punt stond met de verkeerde te trouwen. Terwijl ze nog uithijgen van de sprint die ze moesten trekken om aan de woede van de bruiloftsgasten te ontkomen, maakt de euforie die hun gezichten deed glimmen langzaam plaats voor de onzekerheid van het grote wat hebben we gedaan en wat nu?

Dat een verhaal lees: de werkelijkheid – ook romantisch kan zijn wanneer ze elkaar helemaal niet krijgen blijkt uit Gegen die Wand van de Turks-Duitse regisseur Faith Akin. Daarin ontwaakt een weduwnaar uit zijn zelfdestructieve verdoving doordat hij verliefd wordt op het meisje dat met hem is getrouwd om bevrijd te zijn van haar conservatieve familie. Juist wanneer ze zich begint te realiseren dat ze ook van hem houdt, doodt hij in een vlaag van jaloezie een van haar minnaars en belandt voor jaren achter de tralies. Ze vertrekt naar Istanbul om daar op hem te wachten, maar wanneer hij vrijkomt heeft ze inmiddels een nieuw leven opgebouwd waar hij niet meer in past. Realistisch, ja – maar ook, door de levensveranderende kracht van de emoties die er in het geding zijn hartstikke romantisch.

Gortdroge stem

Gevraagd of hij, gelet op de zwart-komische toon van zijn boeken, een pessimist was, antwoordde de schrijver William Burroughs – met dat gortdroge, krakerig-melodieuze stemgeluid als van een voice-over from the other side: `Stelt u zich voor: een schip tijdens een zware storm op zee. Wie zegt dat het schip zinkt wordt een pessimist genoemd, wie zegt dat het blijft drijven een optimist. Maar waar het om gaat natuurlijk is of het schip inderdaad zinkt of niet.'

Correct. Maar mijn volgende vraag zou zijn: `Wat hóóp je dat het schip doet en wat doe je er aan?' Want het gaat in het leven tenslotte om het verschil dat je kunt maken. Je mag waarnemen wat en zoveel je wilt wat dat betreft is het hier onbeperkt mosselen eten maar alleen kale neten gaan hier de deur uit zonder daarvoor in ruil wat zin te geven.

De ware romanticus heeft geen roze bril nodig om iets te kunnen zien wat hem bevalt. Zoals hij ook geen zwarte bril nodig heeft om iets te zien wat hem níet bevalt. Hij heeft, in tegenstelling tot de oogkleppen dragende dogmatische realist, überhaupt geen bril nodig om iets te zien. Hij heeft röntgen-ogen. Hij kan de sluierdans zien die tot in de vroege uurtjes in het hart van alle dingen gedanst wordt. Hij weet dat de dingen alleen maar zijn zoals ze zijn en tegelijk zoals ze kunnen zijn, omdat er altijd méér is.

Op weg naar huis van de bioscoop fietste ik langs een bouwschutting waarop iemand in grote zwarte letters had geschreven: THE STREETS ARE FILLED WITH LONELINESS.

Althans, dat stond er op het eerste gezicht.

Dichterbij gekomen zag ik dat de linkerpoot van de eerst N in LONELINESS zodanig was doorgehaald, dat je het woord nu ook kon lezen als LOVELINESS.

En tekens aan de wand negeren daaraan zijn, zoals elke romantisch-realist weet, levensgrote risico's verbonden.