De hel en de Koosvogel

Een beroepsdrukker wil zijn oude grafisch materiaal naar de schroothoop brengen. Zonde, bewijst een groepje liefhebbers dat het drukkerserfgoed in handen krijgt.

Hoe kasten in dozen kunnen veranderen. Dat is in een notendop de curieuze ontstaansgeschiedenis van de Doos voor Koos, een bibliofiele uitgave die zojuist is verschenen.

Het verhaal van de `Koosdoos' begint zes jaar geleden. Koos is Koos Schuurman, directeur van Drukkerij De Maasstad in Rotterdam. De zaken gaan goed en de drukker wil zijn papiermagazijn uitbreiden. Een oude letterbok dwarsboomt die plannen. Wat te doen met dit letterlijk loodzware meubel gevuld met oud, in onbruik geraakt drukkersmateriaal? Naar de schroothoop met die negentiende-eeuwse letterkasten vol lijnclichés, houten biljetletters en Gotisch font.

Dit voornemen gaat een van Schuurmans opdrachtgevers, een grafisch vormgeefster, aan het hart. Zij biedt aan het drukkerserfgoed in een hoekje van haar werkruimte op betere tijden te laten wachten. Maar als de vormgeefster een paar jaar later gaat verhuizen, heeft ook zij voor de bok geen plaats meer. In overleg met Koos Schuurman besluit ze het drukkersmeubel aan amateurdrukker Kees Baart te schenken. Het gepensioneerde schoolhoofd uit Hoofddorp heeft eigenlijk geen plek voor de bok, maar zo'n buitenkansje laat hij zich niet ontnemen. Tot lichte ergernis van zijn vrouw wordt de bok een sta-in-de-weg in de gang van zijn huis.

Baart is een zogenoemde margedrukker, een van de circa tweehonderd liefhebbers in Nederland die nog met losse loden letters de boekdrukkunst van weleer beoefenen. Drukken is voor Baart een gezelschapsspel. Hij is medeoprichter van Corps 8, een vriendenclub van acht drukkers die kan bogen op een kleine traditie van gezamenlijke uitgeefprojecten. Baart geeft zijn vrienden ieder een van de zeventien letterkasten uit de bok van Koos Schuurman in bruikleen. De opdracht luidt om met het beschikbare zetmateriaal een drukwerkje te maken dat, al dan niet gevouwen, past in een kartonnen doos van A4-formaat.

Vorige week, een jaar na het verstrekken van de opdracht, hield Corps 8 de `Doos voor Koos' ten doop. De uitgave, die acht vouwbladen en twee boekwerkjes bevat, biedt een gevarieerde staalkaart van wat margedrukkers vermogen.

Zo maakte Gerard Post van der Molen van uitgeverij De Ammoniet een boekje met een verhandeling over de hel, het vakje in een letterkast waar zetters vroeger kapotte letters in gooiden voor ze werden omgesmolten. In de zettershel is het prettig grasduinen, legt Van der Molen uit, ,,want te midden van het uitschot kun je soms heel fraaie zaken aantreffen''. In zijn geval een paar bijzondere sierkapitalen.

Dick Berendes, van uitgeverij Typografiek, kreeg een kast met grote, houten biljetletters. Van de letters Q en J drukte hij, aangevuld met messing lijnen, loden letters en een tandwiel uit een klok, een vrolijk gekleurde `Koosvogel'.

Arnold van Kessel van de Rootvoet Pers moest aan de slag met een letterkast gevuld met clichés. Wat te doen met zo'n bonte verzameling grafische voorstellingen? Van Kessel speelde het spel slim en maakte een verbeelding van wat hij in handen kreeg: een affiche van een letterkast gevuld met clichés. Dertig vakjes met steeds een andere afbeelding: een concertpianist, een grazende koe, een opgetuigde kerstboom etc.

Bij de presentatie prees Koos Schuurman zich gelukkig met de naar hem vernoemde uitgave. Maar de `Doos voor Koos' had ook andere gevoelens losgemaakt. De directeur van De Maasstad – de derde generatie Schuurman die leiding geeft aan de Rotterdamse drukkerij – schaamde zich voor het gemak waarmee hij in het verleden drukpersen en ander grafisch materiaal aan de straat had gezet. ,,Daar heb ik met terugwerkende kracht spijt van nu ik zie hoeveel moois daarmee nog te maken is.''

Van de `Doos voor Koos' (oplaag 125 exemplaren) zijn er 80 voor de verkoop bestemd. De opbrengst gaat in zijn geheel naar het noodfonds van de Stichting Vluchtelingenwerk Haarlemmermeer. De uitgave is te bestellen door overmaking van 45 euro op giro 11.48.24 t.n.v. M. Weststrate in Oldenzaal. Bij overtekening is de volgorde van betaling beslissend voor toewijzing.