`Satelliet geeft Arabische burgers weer stem'

De satelliet luidt een nieuwe bloeiperiode in, aldus Fatima Mernissi, een van de drie islamitische denkers die vandaag de Erasmusprijs krijgen.

Dit is het uitgangspunt van Fatima Mernissi. De tijd van Sindbad de Zeevaarder, in de 9de eeuw, was een bloeitijd voor de Arabieren omdat de communicatie op een hoog peil stond. De dialoog prevaleerde boven oorlog. Toen hun heersers vervolgens het zwaard verkozen boven de pen – seif (zwaard), schrijft ze ter illustratie in het Arabisch op een vel papier neer, tegenover qalam (pen) – trad het verval in. Maar nu is de dialoog teruggekeerd, in de gedaante van satelliettelevisie en internet. De satellietrevolutie heeft de heersers hun alleenrecht op de propaganda afgenomen en de burgers weer een stem gegeven. En zij heeft de vrouwen greep op macht gegeven als communicators in de digitale islam. Een nieuwe bloeitijd heeft zich aangediend.

De Marokkaanse sociologe en schrijfster Fatima Mernissi (64) krijgt vandaag in Amsterdam de Erasmusprijs, samen met de Iraanse filosoof Abdulkarim Soroush en de Syriër Sadik Jalal al-Azm, wegens hun bijdrage als onafhankelijke denkers aan de meningsvorming over religie en moderniseringsprocessen. ,,Ik vond het thema plezierig'', zei Mernissi afgelopen week in een vraaggesprek in de Marokkaanse hoofdstad Rabat, ,,religie en moderniteit. Als het islam en moderniteit was geweest, had ik de prijs natuurlijk niet geaccepteerd. Want waarom zou de islam worden uitgezonderd?'' En, vertederd, ,,ik heb een zwak voor Holland omdat ik Marokkaans ben. In Marokko zijn we marginaal. En Holland is zo precies als ik, zo marginaal. En daarom zijn we ons sterk bewust van de rol die we kunnen spelen voor de menselijkheid.''

Mernissi is een onvermoeibaar bevlogen mens. Een interview is niet zomaar een vraaggesprek; ze wil eerst laten zien wat ze gaat betogen. Het onderzoeksinstituut van de Mohammed V universiteit in Rabat waaraan ze als onderzoeker is verbonden, krijgt zijn eerste vrouwelijke directeur – ,,werkelijk ontzettend belangrijk!''. Dus mee naar de plechtigheid, om van het nieuwe hoofd en van de rector magnificus van de universiteit te horen dat vrouwen oprukken in Marokko: ,,Er is hier geen enkel probleem. De islam is geen rem!''. Een islamitisch feministe, vijftigster, hoofddoek, vertelt dat ze al sinds de jaren tachtig in moskeeën spreekt. ,,Ik ben de moderne, open islam, de islam van de verscheidenheid'', zegt ze onder het goedkeurend oog van Mernissi. Niet die van de mannelijke hegemonie: ,,Allah gaf ons hetzelfde brein. We zeggen tegen de vrouwen: gehoorzaam niet, wees niet passief!''

Dan snel, snel door naar de Medina, de oude stad van Rabat, om de digitale revolutie op microniveau aan het werk te zien: jongemannen die in kleine werkplaatsen mobiele telefoons omkatten en computers en satellietschotels repareren. Het is Mernissi's theorie dat de nieuwe communicatietechnologie diplomaloze jongeren hun zelfvertrouwen en trots heeft teruggegeven. Ze leiden zichzelf op aan de hand van satelliettelevisie, internet en zelfleerboeken, en ze verdienen geld met hun nieuwe vaardigheden. ,,Ik weet niet of je het daarnet opmerkte in de Medina'', zegt ze later thuis in haar appartement, ,,die man die zei `als ík dat apparaat niet kan repareren dan kan niemand het'? Je vindt daar onafhankelijkheid en trots, trots dat je iets kunt creëren. Als je geen diploma hebt betekent het nog niet dat je een idioot bent. Ik denk dat dát de grote fout is de moderne staat heeft een diploma gecreëerd dat al degenen negeert die niet naar school zijn gegaan.''

De satelliet en internet brengen zelfredzaamheid, onderstreept ze. Ze geeft een ander voorbeeld: Zagora, in het door de staat verwaarloosde zuiden van Marokko, waar ze geregeld heenreist in het kader van haar caravane civique, een onderdeel van de drukke grassrootsactiviteit die ze naast haar onderzoek en boeken onderneemt. Vroeger, vóór de satelliet, werd van de boekenvoorraad daar in de souk naast de gebruikelijke lectuur 80 procent uitgemaakt door islamitische propaganda, door de Saoedische overheid gefinancierde pamfletten over vrouwen met hejabs en mannen met baarden. ,,Nu is dat nog geen vijf procent'', vertelt ze. ,,De rest is `Engels zonder leraar', `Italiaans in vijf lessen'. Alles wat je jezelf kunt leren.'' ,,De mensen houden zich bezig met vreemde talen, via de satelliet en uit boeken. Maar als het censusbureau komt en vraagt: `ben je opgeleid?' dan zeggen ze nee, omdat ze geen diploma hebben. Dus de statistieken kloppen niet. Het Arab Human Development Report is een grote aanfluiting.'' De uitgave van dit jaar schilderde net als in 2003 een zeer somber beeld van algemene stagnatie in de Arabische wereld.

,,De satelliet geeft de mensen een kans om zich uit te drukken. Voor mij is er een revolutie aan de gang met de satelliet. In de negende eeuw zei Ibn Ishaq al-Sabbah Al-Kindi, een beroemde wiskundige en filosoof: `Onmenselijkheid is geboorte en dood. Menselijkheid is geboorte, het vermogen zichzelf uit te drukken, en de dood'. Despotisme heeft de Arabieren beroofd van het recht zichzelf uit te drukken. En de satelliet heeft hun hun menselijkheid weer teruggegeven, omdat hij toegang geeft tot informatie. Dat is niet langer het monopolie van de staat. Dat is de digitale revolutie voor mij.''

De vrouw is volgens Mernissi dankzij de satelliet aan een eigen opmars bezig. ,,In de Arabische wereld vormt het vrouwenbrein een supermacht. Ik schrijf in mijn boek De Europese Harem: in de Europese cultuur kun je niet én intelligent zijn én mooi. Je moet kiezen. In de Arabische wereld is de vrouw Sheherazade. Ze heeft niet alleen hersens, maar is ook in staat de mannen te manipuleren en hen te verleiden met dat brein. Daarom moest ze buiten het politieke terrein worden gehouden, maar ze mocht wel wedijveren in het culturele veld. Want cultuur was geen politiek. Maar met de satelliet werd cultuur wél politiek. Daarom winnen de vrouwen. Ze zijn eraan gewend boodschappen te formuleren, te communiceren. Ze gebruiken seif, het zwaard, niet, of het vuurwapen, woorden zijn hun sterke punt. Volgens Egyptische statistieken zijn van de 80.000 mensen die in de Egyptische media werken er 50.000 vrouw, ook in hoge posities. Het hoofd van Dream TV, een satellietzender, is een vrouw, en ze heeft een plan om Dream, waarvan de kijkcijfers afkalven, te redden. Dat is vrouwenpower.''

,,Eén aspect daarvan maakt me aan het lachen: je hebt geen idee hoeveel er opeens wordt geschreven en uitgezonden over impotentie van de man en viagra, over prestaties van de man, hoe hij fit moet blijven. Ik verzamel materiaal om een artikel te schrijven. Ik vraag me af of er geen verband is tussen de invasie van de vrouwen en deze artikelen en televisieprogramma's.''

Maar is Mernissi niet veel te optimistisch? Het is absoluut waar, in de hele islamitische wereld rukken vrouwen op in het onderwijs en krijgen zij interessant en belangrijk werk. In landen als Oman en Saoedi-Arabië, waar 30, 40 jaar geleden geen enkele meisjesschool stond, maken meisjes nu de meerderheid uit van de universiteitsstudenten. Vaak – zoals ook in Marokko – presteren zij verhoudingsgewijs beter dan de jongens. In verscheidene Arabische landen zijn vrouwen tot minister benoemd; deze week nog in de zeer conservatieve Verenigde Arabische Emiraten. Maar hebben zij macht? Of krijgen zij symbolische functies om het Westen dat druk tot hervormingen uitoefent rustig te houden, en houden de mannen net zoals vroeger onwrikbaar vast aan de macht?

Mernissi is het er niet mee eens. ,,Zelfs in de harem hadden vrouwen macht. Ik heb een boek dat heet: Vergeten koningen van de islam. Er waren 16 koninginnen, regerende koninginnen, en mevrouw Bhutto, in Pakistan, was de 17de. Maar daarnaast waren er altijd vrouwen in de harem die macht hadden. In het Ottomaanse rijk was het de moeder die macht had, niet de zoon.''

,,Voor mij is het evident dat het Westen anders is als we het hebben over vrouwenmacht. Ik ging in '87 of '88 naar Zweden voor een vrouwenconferentie, en daar moesten we naar de Volkswagenfabriek. Ik wilde niet, daarvoor was ik niet gekomen, en er ontstond een groot debat, want Volkswagen had voor de conferentie betaald. De vraag was: wie had het voor het zeggen? De mannen die het geld hadden? Maar ik hield mijn poot stijf. Ik was naar Zweden gekomen om te zien hoe de vrouwen daar politieke zeggenschap hadden verworven. Arabische vrouwen zijn zich erg bewust van manipulatie, machtsmanipulatie. Ik was altijd verbaasd dat de westerse vrouwen zich niet bewust waren van manipulatie. Dat degene die betaalt, bepaalt.''

,,In Marokko zegt de wet nu dat man en vrouwen gelijke rechten hebben. Het verandert allemaal zo snel. Alles verandert. De wet zegt dat mannen en vrouwen dezelfde rechten en plichten hebben. De vrouw heeft dezelfde rechten als de man om het huis te managen en de kinderen op te voeden.''

,,Dit is revolutie. Het was hetzelfde met Atatürk in 1924, toen hij de wet hervormde nadat het kaliefaat was afgeschaft. Dat had heel veel invloed in de Arabische wereld. Ik ging naar school omdat de religieuze autoriteiten ermee akkoord gingen dat koning Mohammed V een meisjesschool opende. Het was de kolonisatie die deze beweging tot stilstand bracht. Want de koloniale mogendheden zagen daar niets in. Nu bevrijdt de Arabische wereld zich van de kolonisatie. Het westen heeft geen indruk gemaakt als bron van democratie.''

Mernissiwww.mernissi.net