`Nederland heeft vooral probleem met geweld'

Staat Nederland aan de vooravond van een clash tussen moslims en de autochtone bevolking? Drie islamitische vrijdenkers geloven van niet.

Net als in de Arabische wereld bestaat er ook in de moslimgemeenschappen in het Westen een conflict tussen generaties, zegt de Marokkaanse sociologe en feministe Fatema Mernissi. ,,Jonge moslims kunnen zich niet vinden in de traditionele islam van hun ouders en zijn op zoek naar een nieuwe identiteit.''

Volgens Mernissi, die vandaag samen met nog twee andere islamitische vrijdenkers de Erasmusprijs krijgt uitgereikt, brengt die zoektocht vooralsnog vooral verwarring met zich mee. ,,Naar wie moet je luisteren als je de inhoud en de eeuwenoude interpretaties van de koran ter discussie stelt? De een zegt dit, de ander dat. Moslims blijken meerdere identiteiten te hebben. Ga er maar aanstaan als jongere.''

Ook de andere twee laureaten, de Iraanse politiek-filosofische denker Abdulkarim Soroush en de Syrische filosoof en mensenrechtenactivist Sadik Al-Azm, betogen dat de moord op Theo Van Gogh niet moet worden gezien als een historisch omslagpunt, dat nu daadwerkelijk duidelijk is dat moskee en parlement niet met elkaar zijn te verenigen. De vraag of Nederland aan de vooravond staat van een clash of civilizations, tussen de islamitische nieuwkomers en de autochtone bevolking, gaat haar veel te ver. ,,Ik zie het niet zozeer als een conflict tussen Oost en West. Nederland heeft vooral een probleem met geweld'', aldus de Marokkaanse sociologe. ,,Twee moorden op vooraanstaande Nederlanders in twee jaar tijd.''

Mernissi, Al-Azm en Saroush zijn vrijdenkers van islamitische huize die zich sterk maken voor een moderne islam in een democratische samenleving. Gisteren waren ze, voorafgaande aan de prijsuitreiking vandaag, eregasten op de zwaarbewaakte conferentie Religion and Modernity in Amsterdam.

Soroush: ,,Nederland moet er voor waken dat deze moord niet op het conto wordt geschreven van de hele moslimgemeenschap.'' Hij ziet een taak voor moslimorganisaties in Nederland. ,,Ze moeten hun jonge, radicale achterban duidelijk maken hoe belangrijk het is om in een democratie te leven. Dat ook moslims geweld niet tolereren.'' Maar Soroush plaatst ook kanttekeningen bij de beledigende manier waarop Van Gogh over moslims sprak. ,,Het is duidelijk dat er in Nederland moslims zijn die niet met kritiek op hun religie kunnen omgaan, en dat er Nederlanders zijn die alleen maar in overtrokken termen over moslims kunnen spreken.'' Volgens Soroush moet Nederland beslissen op welke manier het debat over de islam wordt gevoerd. ,,Welke fatsoensnormen worden daarbij in acht genomen?''

De Syrische Al-Azm kan wel begrijpen dat in Nederland de twijfel groeit of de islam en de rechtsstaat wel met elkaar zijn te verzoenen. ,,Maar de moderniteit dringt zich onweerstaanbaar ook aan moslims op'', voorspelt hij. ,,Ze kunnen er uiteindelijk niet om heen. Maar dat zal niet zonder slag of stoot verlopen.'' Sinds het werken de filosoof in zijn vaderland Syrië onmogelijk is gemaakt geeft hij gastcolleges aan Europese universiteiten. Al-Azm put vooral hoop uit het islamitische maar seculiere Turkije, dat aansluiting zoekt bij Europa. ,,De moslims in Europa hebben momenteel geen rolmodellen. Hun geestelijke leiders bevinden zich in het Oosten, en de imams in de moskeeën in Europa komen daar ook vandaan. Er is vrijwel niemand die hun de weg wijst hoe ze zowel een goede moslim als een goed democraat kunnen zijn.'' De Syrische filosoof roept de Europese Unie (EU) op om alleen al daarom eind dit jaar te besluiten om de onderhandelingen voor lidmaatschap met Turkije te beginnen. ,,Het land kan als referentie dienen voor de moslims in Europa. Het seculiere systeem in Turkije mag dan nog wel niet perfect zijn, het is in ieder geval een begin.''

Volgens de Turkse hoogleraar sociologie Nilüfer Göle, een van de gastsprekers gisteren, is de crisis die zich de laatste jaren aftekent tussen moslims en niet-moslims het gevolg van een opheffing van de traditionele grenzen. ,,Voorheen woonden we in verschillende werelddelen, nu delen we hetzelfde grondgebied.'' Göle ziet het als een van de belangrijkste opgaven van Europa die twee visies met elkaar te verzoenen. Ook zij wijst naar Turkije als rolmodel. ,,Een land waar de brug tussen Oost en West, christendom en islam, tot op zekere hoogte al tot stand is gebracht.'' Ze doceert de laatste tijd vooral in Parijs. ,,Juist Frankrijk is tegen de Turkse toetreding tot de EU, terwijl het juist zaak zou zijn om de gematigde islamisten in Ankara te steunen in hun pogingen om een moderne, westerse vorm van islam te ontwikkelen.''