De grauwe bekoring van betonnen-platen-flats

`Plattenbau' – het woord heeft het niet gered in de recente uitverkiezing van het mooiste Duitse woord. Dat werd Halbseligkeit. Maar Plattenbau is beslist ook een prachtig Duits woord, veel sprekender dan het Nederlandse equivalent `systeembouw'.

De tentoonstelling Collage Europa in het Nederlands Architectuurinstituut (NAi) is dan ook voor een flink deel gewijd aan dit fenomeen, dat niet alleen in de DDR een hoge vlucht nam. Overal in Oost-Europa zijn ze gebouwd, de vaak immense woonwijken van Plattenbau-flats die waren gemaakt van geprefabriceerde betonnen platen. Het zijn mechanische wijken: waar de woningblokken kwamen te staan werd niet zozeer bepaald door een stedenbouwkundig plan als wel door de reikwijdte van de bouwkranen.

Op Collage Europa, het belangrijkste onderdeel van de manifestatie in het NAi over de architectuur en stedenbouw in Oost-Europa ter ere van de toetreding van nieuwe, veelal Oost-Europese landen tot de EU, wordt het fenomeen `Plattenbau' verduidelijkt aan de hand van Hoyerswerda, de nieuwe socialistische stad die vanaf midden jaren vijftig in de DDR werd gebouwd. `Plattenbau' blijkt in Hoyerswerda veel gevarieerder dan de associatie van het woord met eenvormige betonnen flats doet vermoeden. Anders dan de DDR-auto Trabant die tientallen jaren in praktisch ongewijzigde vorm werd geproduceerd, veranderde de fabriekmatig geproduceerde woningen wel. Er werden in de loop van de tijd nieuwe bouwsystemen en betonnen ornamenten ontwikkeld. Erg veel hielp het allemaal niet, zo laten de foto's, tekeningen en filmpjes in het Nederlands Architectuurinstituut zien: overheersend bleef in Hoyerswerda toch de overweldigende monotonie, kaalheid en grauwheid.

Precies in de massale eenvormigheid schuilt natuurlijk de fascinatie die uitgaat van Plattenbau. Plattenbau-wijken lenen zich uitstekend voor vervreemdende foto's waarvan er op `Collage Europa' dan ook vele hangen. Ze zijn gemaakt door Jannes Linders en Korrie Besems. Linders en Besems waren mee met de reis naar Oost-Europese steden die het Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst in Amsterdam dit jaar organiseerde voor architecten, kunstenaars en critici.

Veel van de artikelen in het boek `Idealen in beton', dat het resultaat is van de reis, gaan ook over de Plattenbau. Zoals de meeste architecten nog altijd geen kwaad woord willen horen over de oorspronkelijke Bijlmermeer, de apotheose van de modernistische stedenbouw in Nederland, zo schrijven de meeste auteurs met een zekere liefde over de Plattenbau-wijken. Ze betreuren het dat de Plattenbau-wijken zo slecht worden onderhouden en in Oost-Duitsland zelfs vaak worden gesloopt.

Sommigen van hen gaan heel ver in hun Ostalgie: Cor Wagenaar, redacteur van `Idealen in beton', schrijft bijvoorbeeld in zijn inleiding zelfs dat er veel `kwaliteit ligt opgetast in de nieuwbouwwijken die in Midden- en Oost-Europa.' De foto's op Collage Europa bewijzen zijn ongelijk: stuk voor stuk laten ze desolate betonwoestijnen zien die voor westerse historici en fotografen ongetwijfeld interessant zijn, maar waaruit de bewoners vooral in Oost-Duitsland massaal wegtrekken.

De Plattenbau was een verhevigde terugkeer van het modernisme dat ook in Oost-Europa voor de Tweede Wereldoorlog overal aarzelend en bescheiden opdook. Op Collage Europa worden de wortels van de Plattenbau getoond aan de hand van een overzicht van het vroege, enigszins brave en saaie modernisme in Boedapest.

Na de Tweede Wereldoorlog, toen de Oost-Europese landen onder de knoet van Stalin kwamen, was modernistische architectuur korte tijd verboden. Overal in het nu communistische Oost-Europa verschenen monumentale `socialististisch-realistische' gebouwen langs brede boulevards, die `magistrales' werden genoemd. Collage Europa laat er twee uitgebreid zien: de Stalinallee, nu Karl Marx-strasse, in Oost-Berlijn en de Nowa Marszalkowska in Warschau. Na de dood van Stalin werd het socialistisch realisme op zijn beurt in de ban gedaan. In 1954 vaardigde de Russische partijleider Chroesjtsjov een verbod op ornamenten uit en stelde een farbriekmatige woningproductie verplicht.

Met de drie onderdelen – vroeg modernisme, socialistisch realisme en Plattenbau – geeft Collage Europa een goede indruk van de 20ste-eeuwse stedenbouw en architectuur in Oost-Europa. Het vierde onderdeel van de expositie, dat een aantal huidige ontwerpen en gebouwen laat zien, is het zwakste onderdeel. Het NAi wil ons doen geloven dat het in Oost-Europa wemelt van de hippe, supermodernistische bureaus van architecten die soms in Nederland stage hebben gelopen.

Maar dit is slechts een deel van het verhaal. Want net zoals in Nederland het werk van Koolhaas naast neo-traditionalistische woonwijkjes met jaren-dertig-huizen staat, zo worden steden als Moskou, Kiev en Berlijn nu volgezet met monumentale gebouwen vol verwijzingen naar het verleden. Maar van dit `neo-socialistisch-realisme' is geen spoor te bekennen in het NAi.

Tentoonstelling: Collage Europe. Daar en toen, hier en nu. T/m 2 januari 2005 in Nederlands Architectuurinstituut, Museumpark 25 Rotterdam. Geopend: di-za 10 -17, zo 11-17 u. 25 dec. en 1 jan. gesloten.