Pelgrimstocht naar Imam Reza

Miljoenen pelgrims bezoeken jaarlijks Mashad in het noordoosten van Iran waar de shi'itische heilige Imam Reza begraven ligt.

Tientallen pelgrims haasten zich over de helverlichte binnenplaats van het heiligdom van de shi'itische heilige Imam Reza. Het wordt snel koud in deze Noordoost-Iraanse stad en binnen, vlak bij de gouden kooi waar deze achtste imam ligt begraven, is het warm. Het immense heiligdom is het belangrijkste shi'itische bedevaartsoord buiten Irak.

Na een wandeltocht langs kleurrijke tegelmozaïeken en door immense deuren, komen de pelgrims bij een enorme nis met een gouden koepel. Volgens de overlevering ligt hier Imam Reza, de achtste leider van de shi'itische tak van de islam, gestorven na vergiftigd te zijn door een sunnitische kalief. Als de mannen en vrouwen ieder hun aparte ingangen zijn ingegaan, hun schoenen hebben afgegeven en elkaar weer treffen in de hallen rondom het graf, naderen ze het hoogtepunt van hun pelgrimage. Sommigen huilen terwijl ze de kooi waar Reza ligt, aanraken, anderen prevelen gebeden. De meesten proppen geld door de tralies. Gezinnen zitten in de hallen rondom de begraafplaats. Kinderen spelen tikkertje terwijl hun ouders bidden, de koran lezen of gewoon wat praten.

De naam Mashad betekent letterlijk `plaats waar een martelaar is begraven'. Sinds Imam Reza hier in 817 het leven liet, is Mashad uitgegroeid van een plattelandsdorpje tot een stad van drie miljoen inwoners. Jaarlijks bezoeken miljoenen shi'itische pelgrims vanuit de hele wereld, maar voornamelijk Irak en de Golfstaten, de stad. Vrijwel alle groot-ayatollah's hebben hier hun kantoor. De afgelopen 25 jaar is het heiligdom de belangrijkste toeristentrekker van Iran en er is een hele industrie rondom Imam Reza op gang gekomen.

Twee mannen uit de shi'itische Iraakse provincie Diwaniya struinen langs de winkels rond het heiligdom. Ze hebben al een foto laten nemen voor een schilderij van Imam Reza met een gewond hert aan zijn voeten en twijfelen nu welke tasbih, bidketting, ze willen kopen. ,,We zijn met elf personen uit Irak gekomen'', zegt Hatem Beiwany. ,,Irak is gevaarlijk, hier kunnen we ontspannen.''

Als het aan de winkeliers, hoteleigenaren en taxibedrijven van Mashad ligt, mag de oorlog in Irak nog wel even duren. ,,Vlak na de Amerikaanse invasie van Irak hadden we opeens geen klanten meer'', klaagt Mohammad Rahmanian, eigenaar van een souvenirwinkel. Alle Iraniërs gingen naar de Iraakse bedevaartplaatsen Kerbala en Najaf, die tot dan haast onbereikbaar waren. De concurrentie werd moordend omdat in Irak alles goedkoper en interessanter is voor Iraanse pelgrims. Volgens de souvenirhandelaar hangt de toekomst van Mashad af van de onrust in Irak. ,,Iraniërs brengen geld in het laadje; als die straks naar Irak gaan, kan ik hier wel sluiten.''

Feitelijk moeten de winkeliers het doen met de kruimels. Want bijna heel Mashad en de provincie Khorrasan waarin de stad ligt, zijn in het bezit van een religieuze stichting. De Astan-e Qods-e Razavi, oftewel het Pure Hof van Imam Reza, werd na de revolutie aangesteld om alle bezittingen die het heiligdom toebehoorden te beheren. Nu, 25 jaar later, is de stichting waarschijnlijk de enige religieuze organisatie ter wereld die haar eigen vrijhandelszone bezit. Naast enorme stukken land, mijnen, levensmiddelen- en textielfabrieken bezit het Pure Hof nog diverse andere bedrijven. De zoon van de leider van de organisatie, ayatollah Vaez-Tabbasi, wordt `de koning van Khorrasan' genoemd. Een veroordeling wegens fraude is in de doofpot gestopt. Het plan is om het heiligdom, hoofdmoot van het inkomen van de stichting, uit te breiden, waarvoor vele winkels moeten verdwijnen.

Religieus is Mashad een strijdgebied. De belangrijkste geestelijke in Irak, groot-ayatollah Ali Sistani, is in Mashad geboren. Hij heeft nog veel familie in de stad. Sistani is een voorganger van de traditionele school binnen de shi'itische islam. Anders dan de huidige Iraanse Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei vindt hij dat de geestelijkheid zich niet direct in de politiek moet mengen. Sistani is sinds de islamitische revolutie van 1979 niet meer in Iran geweest, terwijl de meesten van zijn naar schatting 30 miljoen aanhangers hier wonen.

,,We hebben vrijwel iedere dag telefonisch contact'', zegt zijn vriend en officiële vertegenwoordiger in Mashad, ayatollah Mohammed Rabani. Vier maanden geleden, toen Sistani een bypassoperatie in Londen kreeg, wilde hij Rabani aan zijn bed hebben. ,,Ayatollah Sistani heeft geen mening over het regime in Iran. We praten hier niet over politiek'', zegt Rabani. Toch houdt het kantoor van Sistani altijd rekening met een eventuele politieke actie tegen de denkbeelden van Sistani, die haaks staan op het Iraanse idee van een islamitische staat. ,,De ayatollah heeft ook veel mensen als vertegenwoordigers aangewezen die hun werk anoniem vanuit hun huizen doen. Niemand weet wie dat zijn'', zegt Rabani terloops.

Als de gelovigen het heiligdom weer verlaten, draaien ze zich nog eenmaal om om Imam Reza te groeten. Schoolklassen worden in bussen geloodst, gehandicapten in rolstoelen keren gelukkig terug naar hun hotels, hopend op een wonder van Imam Reza.