Dappere discussies tegen de treurnis

In een bijeenkomst voor de Amerikaanse verkiezingen is treurigheid troef. En bij een Van Gogh-herdenking probeert men dapper de stemming erin te houden.

De stemming wil er maar niet echt inkomen, op het `All American Breakfast', waarvoor de stoeltjes van de Amsterdamse Stadsschouwburg zijn vervangen door lange, witgedekte tafels met koffie en broodjes. De ochtend na de moord laten de aanwezige Amsterdammers een tweede tegenslag over zich heenkomen. Want dat de vermoedelijke verkiezing van George W. Bush niet tot vrolijkheid stemt, laten geïnterviewde prominenten als Onno Ruding, Emile Fallaux en Geert Mak wel duidelijk merken. Wat betekent dat voor ons, wanneer het met de Verenigde Staten – hun dollar en hun bereidheid te luisteren naar de Europese bondgenoten – bergafwaarts gaat? Sombere gezichten.

Bij het ontbijt valt de naam van Van Gogh niet. Anders is dat in de `Presidents Night' in de Melkweg, die aan het ontbijt in de schouwburg vooraf gaat. Van Gogh had hier zelf zijn opwachting zullen maken – zoals meestal in bretels en onafgebroken rokend – beurtelings schofferende en schrandere vragen afvurend in de diverse geplande debatten met kenners en critici van de Amerikaanse politiek. Nu hij vermoord is, hebben de organisatoren de geplande optredens van de cabaretiers van Boom Chicago geschrapt en is er een `spoeddebat' ingelast, over de moord en hoe nu verder. Niemand heeft een wonderrecept.

,,Er wordt steeds maar gezegd dat mijn benadering eruit bestaat dat ik theedrink in moskeeën'', verzucht burgemeester Job Cohen in het debat. ,,Dat is onjuist, ik heb nog nooit een kopje thee gedronken in een moskee, en het geeft ook niet weer wat mijn benadering is. We hebben de twee moskeeën in Amsterdam waarmee problemen waren, gedwongen de deuren te openen. Wat je dan zag, daar werd je niet vrolijk van: de boeken die er stonden, de manier waarop vrouwen behandeld werden. Ik drink geen thee, maar spreek mensen aan op hun verantwoordelijkheid. We moeten ze laten zien dat ze in het Westen zitten, waar zulke dingen niet worden geaccepteerd.''

Tegelijkertijd waarschuwt Cohen tijdens het debat voor een eenzijdige nadruk op repressie bij de aanpak van moslim-fundamentalisme, zoals door de journalist Jort Kelder bepleit wordt: ,,Dan houdt het nooit op''.

Voormalig PvdA-voorzitter Felix Rottenberg valt Cohen bij. Ook hij bepleit sociale actie, maar is tegelijkertijd zeer kritisch over het allochtonenbeleid uit het verleden. ,,De kiem van het fundamentalisme is het sociale isolement. ,,We hebben 25 jaar stilte betracht over hoe het ging in Amsterdam-West'', zegt Rottenberg, die in 2001 een tv-serie maakte over de Akbar-straat in West, en toen zeer geschrokken is van de gesloten wereld die hij aantrof. ,,Zuid en Oud-Zuid hadden eigenlijk geen idee wat er in die andere wijken leefde''.

,,Fundamentalisme onder jonge Nederlandse moslims is een onderschat fenomeen'', meent Sadik Harchaoui, bestuurder van het multiculturele platform Forum. Ook hij pleit voor `sociale verandering', maar is niet wars van actiever inlichtingenwerk door de daar voor aangewezen diensten in deze kringen. Ook Cohen is daarvoor: ,,Of het fundamentalisme dat we kunnen zien nu een ijsberg, of maar een klontje is – je moet altijd proberen te zien wat mensen beweegt, en in hun hoofden kijken.''

De VVD-politicus Frank de Grave, als ex-minister van Defensie vertrouwd met het werk van inlichtingendiensten, waarschuwt voor al te veel hoge verwachtingen.

De journalist Joris Luyendijk fungeert als stoorzender bij de plannen om door sociale actie het fundamentalisme in de kiem te smoren: ,,Dat gaat nog helemaal uit van de maakbaarheidsgedachte. Er wordt te vaak gedacht dat fundamentalisten zielige geïsoleerde mensen zijn, ten prooi aan een misverstand. Maar het gaat vaak om mensen die het Westen juist heel goed kennen.'' Misschien, denkt hij, moet je het fundamentalisme meer zien als een kwaal in de stijl van het aanslagen plegend anarchisme rond 1900. De Grave trekt een parallel met de Baader-Meinhofbende in West-Duitsland. ,,Maar dan nog moet je er iets aan doen. Ik weiger pessimist te zijn, want pessimisme is nederlaag bekennen''.

Al vlug valt de naam Van Gogh niet meer en gaat het geheel over de motieven van de verdachte. Geen gehuil – dat zou Theo ook niet hebben gewild, menen de deelnemers na afloop.