's Werelds onbehagen na vier jaar Bush

Amerika stemt vandaag, maar de wereld kiest in meerderheid voor Kerry. Traditionele relaties en bondgenootschappen staan onder druk. Een diplomatieke balans.

Het verschil in waardering bij de wereldleiders in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties was groot, enkele weken terug. Waar ze kort daarvoor VN-chef Kofi Annan bijna de ovatie van een rockster gaven, kreeg de Amerikaanse president Bush een lauw applausje voor uitgerekend zijn meest multilaterale VN-rede. Bush riep op tot samenwerking tegen aids, armoede en tirannie. Even later ging hij nog verder toen hij tijdens de lunch in de diplomatenlounge aan de East River Annan en de VN de hemel inprees: ,,Met bewondering voor uw leiderschap, en met vertrouwen in deze organisatie, breng ik een toast uit op u en uw dienstbaarheid, en op de VN.'' Het klonk bijna als een bekering na zoveel unilateralisme. Maar het nam de scepsis, zoniet weerzin over Bush' beleid niet weg.

Nu Amerika vandaag een nieuwe president kiest, kijkt de wereld in meerderheid met onbehagen terug op vier jaar George W. Bush. En niet alleen door de oorlog in Irak. In buitenlandse peilingen domineert de hoop dat de Democraat Kerry wint. Onder Bush is het anti-Amerikanisme aangezwollen, van de Arabische wereld tot Europa. En dat ondermijnt Amerika's leiderschap nog meer. Traditionele relaties en bondgenootschappen staan onder druk, zeggen topdiplomaten bij de Europese Unie, de VN en NAVO.

,,Het is een slagveld'', zegt een zich ,,pro-Amerikaans'' noemende medewerker van Javier Solana, buitenlandcoördinator van de EU. ,,De Verenigde Staten en Europa drijven uit elkaar. Zeer velen voelen zich niet meer comfortabel met dit Amerikaanse leiderschap. De zekerheden van vroeger zijn weg.''

,,De internationale verhoudingen zijn onoverzichtelijker'', meent een gematigder, hoge NAVO-diplomaat. ,,De VS zijn agressiever en activistischer sinds 9/11. De Europeanen weten niet goed raad met de scherpere definiëring van de Amerikaanse veiligheidspolitiek. De VS hebben geen behoefte aan bondgenoten die alleen maar lullen en niets doen. Begrijpelijk omdat ze zelf 75 à 80 procent van de troepen leveren, en 90 procent van het geld.''

Een naaste adviseur van VN-chef Annan zegt: ,,De stijl en retoriek van de VS vallen niet goed bij de VN: ze doen de tanden knarsen.'' Veel landen ergeren zich eraan dat ,,de VS zich uitzonderen van internationale verdragen''. Zoals: het klimaatverdrag van Kyoto, het Internationale Strafhof, de Rechten van het Kind, de Bestrijding van Discriminatie van Vrouwen, het kernstopverdrag en het ABM-verdrag over raketverdedigingssystemen.

Door de soms weinig verzoenlijke opstelling van de regering en de interne verdeeldheid tussen `duiven' en `haviken' weten Europese landen niet goed hoe ze hun relatie met de VS moeten vormgeven. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Fischer, zei onlangs tegen The New York Times: ,,Als [de vorige minister van Buitenlandse Zaken] Madeleine Albright sprak, sprak zij voor de regering-Clinton. Tegenwoordig weet je dat niet precies.'' `EU-buitenlandchef' Solana zei tevens: ,,We zijn bezorgd over de afwezigheid van discussie, de presentatie van voldongen feiten.''

Volgens een van Solana's medewerkers is er ,,een puinhoop aangericht door een kleine groep neoconservatieven'': ,,Zonder minister van Buitenlandse Zaken Powell waren er nog meer bruggen opgeblazen. Powell is niet maatgevend voor de inhoud en de contacten. Het gaat om vice-president Cheney, minister van Defensie Rumsfeld, diens plaatsvervanger Wolfowitz, veiligheidsadviseur Rice en de president en hun confrontatiepolitiek.''

EU-diplomaten zijn bezorgd dat de `neocons' nog steeds ,,een wanbegrip'' hebben over de EU en haar vooral zien als een ,,opgetuigde douanebond, zoals de Duitse statenbond uit de negentiende eeuw''. ,,De regering-Bush heeft nog niet begrepen dat de EU meer is dan handel en milieu'', zegt een EU-diplomaat. Een andere Europese diplomaat: ,,Het zwaartepunt in deze regering ligt heel erg bij het Pentagon, en dat wordt afgedekt door de president en de vice-president. Daardoor is er heel weinig ruimte voor discussie en argumenten.''

Veel diplomaten vrezen dat een herverkiezing van Bush tot nog meer twistpunten leidt. `Irak', met de haastige diplomatie in de voorfase, de ontbrekende planning en chaotische uitvoering in de naoorlogse fase, en het ontbrekende bewijs voor massavernietigingswapens, was de grootste splijtzwam van de afgelopen vier jaar. Een andere steen des aanstoots is het in Europese ogen falende Amerikaanse leiderschap in het Midden-Oosten. De Europese wrevel is zo groot dat een EU-topman onlangs tegen een onderminister van de VS uitriep: ,,Jullie hebben ons verneukt!'' Volgens een hoge EU-diplomaat hebben de VS ,,Israël gesteund en aangezet tot verdere agressie'', door te weinig werk te maken van de `routekaart' voor de vrede, die moet leiden tot een Palestijnse staat naast Israël. ,,De aanpak van het Palestijnse probleem is één van de grootste fouten van de regering-Bush. Door de Palestijnen zo te behandelen, is het terrorisme toegenomen. Je kunt niet een volk met godsdienst en al stelselmatig op zijn ziel trappen'', zegt de EU-diplomaat.

Veel twisten en irritaties onder Bush gingen over handel en internationaal recht, zoals de behandeling van Afghaanse krijgsgevangenen in Guantánamo Bay buiten de Geneefse conventies om en de mishandeling van de Iraakse gedetineerden in de Abu Ghraib-gevangenis in Bagdad. ,,De VS onder Bush geloven heel erg in regels voor anderen, maar niet voor zichzelf'', zegt een VN-diplomaat.

Zo is de solidariteit met de VS van na 9/11 vrijwel verdwenen. Bush' argument dat met de verwijdering van twee `bandietenregimes' in Afghanistan en Irak pakweg vijftig miljoen mensen zijn bevrijd, levert hem in de wereld weinig krediet op. Maar de VS rekenen zich nog rijk: de relaties met Frankrijk en Duitsland mogen dan verstoord zijn door Irak, de banden met andere landen zijn aangetrokken, zoals Japan, China, Polen, Italië, India en Pakistan. Volgens Bush-medewerkers hebben ook de ,,uitstekende'' relaties met Rusland niet geleden onder Irak.

Maar van een grote internationalisering van de stabiliseringsoperatie in Irak is geen sprake. Volgens een NAVO-diplomaat is een van de naweeën van Irak dat de NAVO ,,nu eindeloos hakketakt over het sturen van trainers naar Irak. Niet alleen Frankrijk en Duitsland maar ook Spanje, Griekenland en Canada willen daar niet aan meedoen.''

VN-diplomaten wijzen erop dat de VN anders dan de neocons tijdens Irak voorspelden nog steeds springlevend zijn. ,,De VN zijn terug in het centrum. Kijk naar Afghanistan en Irak. Daar zijn de VN zeer relevant voor het nastreven van vrede'', zegt de Indiase VN-ondersecretaris-generaal voor communicatie, Shashi Tharoor.

Binnenkort komt een zware commissie met adviezen over een betere werkwijze van de VN, en met name de vaak verdeelde en niet-representatieve VN-Veiligheidsraad. ,,Het internationale systeem heeft door Irak een klap gekregen, maar het zal zeker herstellen'', zegt Tharoor. ,,Er is geen andere keuze voor de VN dan met de VS samen te werken. Omgekeerd kunnen de VS ook niet zonder de VN.''