Kiessysteem in VS omstreden

Vier jaar geleden won George Bush terwijl meer kiezers op Al Gore hadden gestemd. Over de eigenaardigheden van het Amerikaanse kiessysteem.

Veel Amerikanen klagen erover dat zij de afgelopen maanden zijn overstelpt met informatie over de presidentsverkiezingen. Ze zouden suf zijn gebeukt met propaganda. Maar een veel grotere groep voelt zich verwaarloosd. Dat zijn vooral de Amerikanen uit de dichtst bevolkte staten, in inwonertal en economisch opzicht de belangrijkste staten van Amerika. De Democraten en Republikeinen maken zich zo weinig zorgen over het stemgedrag daar dat geen van beide kandidaten zich erg genoodzaakt heeft gevoeld daar de afgelopen weken campagne te voeren. Wie in deze staten wint, staat bij voorbaat toch al zo goed als vast.

Dat zou anders zijn geweest wanneer Amerika niet zou beschikken over een getrapt verkiezingsstelsel waarbij kiesmannen uiteindelijk de president aanwijzen. Zouden de Verenigde Staten directe verkiezingen hebben gehad, waarbij de stemmen van kiezers doorslaggevend waren geweest voor de uitslag, dan hadden president Bush en presidentskandidaat John Kerry op heel andere plekken campagne gevoerd. Dan zouden zij dunbevolkte staten, zoals Iowa en Wisconsin waarschijnlijk hebben gemeden. ,,De kandidaten zouden dan naar New York en Los Angeles zijn gevlogen waar ze de grootste aantallen kiezers zouden bereiken'', zegt Karl Rove, politiek adviseur van Bush in The New York Times

Vragen en antwoorden over het Amerikaanse kiessysteem.

Hoe werkt het kiessysteem?

Er zijn in totaal 538 kiesmannen verdeeld over vijftig staten en het District Columbia. Zij vormen samen het kiescollege. Hij of zij die een meerderheid van minimaal 270 stemmen binnen het kiescollege behaalt, wordt de nieuwe president. In de meeste staten krijgt degene die daar de meeste stemmen heeft gehaald alle kiesmannen van die staat achter zich (winner takes all). Maine en Nebraska vormen de uitzondering. Daar worden de stemmen naar verhouding over het aantal kiesmannen verdeeld. Colorado stemt vandaag over een referendum dat het winner takes all-principe wil afschaffen. Wanneer dat wordt aangenomen, wordt het meteen van kracht.

De Amerikaanse kiezer stemt dus niet rechstreeks op een presidentskandidaat?

De Amerikaanse kiezer geeft zijn stem niet aan een kandidaat, maar aan de mensen die op de kandidaat zullen stemmen. Een voetnoot in de grondwet wil dat kiesmannen op ten minste één kandidaat van buiten hun staat moeten stemmen. Om die reden selecteren de Amerikaanse politieke partijen doorgaans presidents- en vice-presidentskandidaten die afkomstig zijn uit verschillende staten. Dat was bijvoorbeeld de reden waarom vice-presidentskandidaat Dick Cheney voor de verkiezingen in 2000 zijn wettige woonadres verplaatste van Texas, waar Bush vandaan komt, naar Wyoming, waar Cheney is geboren.

Moeten kiesmannen stemmen op de kandidaat die in hun staat als winnaar uit de bus is gekomen?

Volgens de grondwet zijn kiesmannen tot geen enkele keuze verplicht. Maar 29 staten en het District Columbia eisen van hun kiesmannen dat zij zich houden aan de politieke voorkeur van het electoraat. Van de 21.000 kiesmannen in de Amerikaanse geschiedenis zijn er maar tien geweest die de keuze van de kiezers negeerden. Hun stemgedrag is nooit van invloed geweest op de uitslag van de verkiezingen. In vijf staten is `dissident' stemmen strafbaar.

Wat gebeurt er wanneer beide kandidaten evenveel stemmen behalen?

Dan treedt het 12de Amendement van de Grondwet in werking. Dat bepaalt dat het Huis van Afgevaardigden moet stemmen over de volgende president. De Senaat kiest dan de vice-president. Voorwaarde is dat in geen van de Amerikaanse staten sprake is van een omstreden uitslag. Wanneer het amendement morgen in werking zou treden, dan is onder de huidige omstandigheden de kans groot dat Bush wordt herkozen. De Republikeinen bezetten 227 van de 435 zetels en het ziet er niet naar uit dat zij die meerderheid zullen verliezen.

Hoe vaak is het voorgekomen dat een president de meeste kiesmannen achter zich krijgt (en daarmee het presidentschap in de wacht sleept) terwijl een meerderheid van de kiezers op een andere kandidaat heeft gestemd?

Dit is vier keer gebeurd, de laatste keer in 2000. Bush won toen 271 zetels in het College van kiesmannen, Gore kreeg er 267. Maar Bush kreeg 50.455.156 stemmen of 47 procent, tegenover de 50.992.335 stemmen of 48 procent voor Gore. De andere verkiezingen waarbij iets dergelijks gebeurde, hadden plaats in 1824, 1876 en 1888.

Is het College van kiesmannen omstreden in de Verenigde Staten?

Jazeker. Maar ondanks herhaalde pogingen is niemand er in geslaagd het systeem te veranderen. Daartoe is een wijziging van de grondwet noodzakelijk en dat kan alleen wanneer het Congres en ten minste 38 staten ermee instemmen. In de afgelopen 200 jaar hebben Amerikaanse Senatoren en Afgevaardigden veelvuldig voorgesteld het College af te schaffen. Tot nu toe is zo'n amendement meer dan zevenhonderd keer ingediend.