Het Nederlandse gas komt voortaan via de staat

De ontmanteling van het gasgebouw is begonnen. De verkoop van alle gasleidingen in Nederland is maar een gedeeltelijke afbraak. Over de levering wordt verder gesoebat.

Het lijkt een paradox: de liberalisering van de Nederlandse gasmarkt heeft tot gevolg dat de overheid een groter belang krijgt in de gassector.

Maar dit is wat er gisteren uiteindelijk gebeurde. Na vier jaar van gesteggel, overlegrondes en het afbreken van de gesprekken hebben de drie grote spelers op de Nederlandse gasmarkt – de overheid, ExxonMobil en de Koninklijke/Shell Groep – een overeenkomst bereikt. Deze overeenkomst voorziet in de opdeling van de Gasunie, de hoeksteen van het zogenoemde gasgebouw waarin de drie spelers de levering en verkoop van het gas al sinds begin jaren zestig regelen.

De monopoliepositie van de driehoek, en de complexiteit en ondoorzichtigheid van het gasgebouw, worden nu afgebroken. Brussel eist dat de lidstaten in de Europese Unie hun gasmarkt openen en concurrentie mogelijk maken. Dit was moeilijk in de Nederlandse constructie omdat zowel levering als transport in handen waren van drie dezelfde partijen.

En dus gingen de drie onderhandelen. De voorlopige uitkomst is dat de overheid vanaf 2005 volledig eigenaar zal zijn van de gaspijpleidingen in Nederland. Den Haag koopt hiermee Shell en Exxon uit die elk een aandeel hebben van 25 procent in het transportbedrijf. De prijs die voor de buizen neergeteld moest worden – uiteindelijk 2,78 miljard euro – was lang een punt waarop de deal vastliep. De opdeling van het handelsbedrijf, ook een heikel punt, is voorlopig van de baan. De staat blijft voor 50 procent eigenaar van dit handelsbedrijf, Shell en Exxon hebben beide 25 procent.

Uiteindelijk werd het akkoord snel gesloten. Na jaren van geharrewar en onmacht – in oktober vorig jaar werden de gesprekken nog afgebroken – bleek er in de afgelopen weken plots een doorbraak mogelijk. Vier weken geleden vertelde minister Brinkhorst van Economische Zaken het parlement dat er geen gesprekken waren, gisteren kwam het verlossende woord. De tijd begon ook te dringen. De gasmarkt is sinds 1 juli vrij. Gasunie was al wel juridisch opgesplitst, maar de eigendom was nog altijd in dezelfde handen. Dat er wel een overeenkomst werd bereikt over de prijs was mede mogelijk door de invoering van de tweede gasrichtlijn in Brussel en de aanname van een wet door de Eerste Kamer die de deregulering van de energiesector verder regelde en waardoor er meer zicht kwam op de toekomstige transporttarieven. ,,Deze waren eerder niet bekend waardoor het erg moeilijk was een prijs te bepalen'', aldus een woordvoerster van het ministerie vanmorgen. De overheid krijgt de komende jaren meer inkomsten uit het transportnetwerk nu het de enige eigenaar is. De waarde van die inkomsten speelde een belangrijke rol bij de prijsvorming, evenals de waarde van de netwerken. Die zouden momenteel minimaal 1,8 miljard euro waard zijn en gemeten naar nieuwbouwwaarde zelfs rond de 5 miljard euro.

De overname van het gasnetwerk lijkt mede geïnspireerd op de ervaringen in andere Nederlandse markten zoals de stroomsector, waar is gebleken dat de monopoliepositie van een netwerk moeilijkheden oplevert als eigenaren concurrenten moeten toelaten. Ook werd door diverse politci de afgelopen jaren de vrees uitgesproken dat commerciële partijen onvoldoende zullen investeren in de leidingen waardoor op termijn de energietoevoer in gevaar kan komen.

De organisatie van grootverbruikers, VEMW, is ontevreden met de overeenkomst. ,,De overheid houdt drie petten op waardoor de gasmarkt niet goed kan functioneren'', aldus directeur Hans Grünfeld. ,,De overheid is eigenaar van het transportnet, is commerciële partij via de handelspoot en is bovendien toezichthouder en stelt de tarieven vast.''

Hij vreest dat de gastarieven hoog zullen blijven omdat de 2,78 miljard ergens vandaan moet komen. Volgens Financiën zal de overnamesom ten laste komen van de staatsschuld. De volledige opdeling van Gasunie blijft dus nog even uit terwijl dit het uitgangspunt was toen in 2000 de onderhandelingen begonnen. Overheid, Shell en Exxon gaan op zijn vroegst medio 2005 weer praten over het ontmantelen van de volgende muur van het gasgebouw.

BREAKING VIEW: pagina 15