De moord op Van Gogh

De moord op Theo van Gogh op klaarlichte dag in een straat in Amsterdam-Oost is een schokkende gebeurtenis. Van Gogh was niet alleen bekend als filmregisseur, tv-maker en begenadigd televisie-interviewer, maar hij ging ook ver in zijn uitdagende standpunten in columns, films en uitzendingen. Tegen aanhangers van godsdiensten, met name van de islam, bezigde hij scheldwoorden. Met VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali maakte hij Submission Part I, een korte filmische aanklacht over geweld tegen vrouwen waarbij regels uit de koran werden getoond en voorgelezen. Hij was een getalenteerde nar die niet aarzelde om boosaardig uit de hoek te komen. Het is niet te hopen dat deze dwarsligger om zijn opvattingen moest sterven. Over de toedracht is nog weinig bekend, maar de premier en de burgemeester van Amsterdam lijken ervan uit te gaan dat hij om zijn mening werd vermoord.

In een vrij land als Nederland heeft iedereen – buiten juridisch aanvechtbare gevallen van belediging en laster – het volste recht op het uiten van zijn mening, hoe omstreden ook. De publieke ruimte van het debat en van vrije meningsuiting is het kostbare hart van de democratie, maar blijkt ook kwetsbaar te zijn. Twee jaar geleden werd de populaire politicus Pim Fortuyn vermoord wegens zijn standpunten. VVD-politica Ayaan Hirsi Ali wordt nog steeds beschermd door veiligheidsagenten omdat ze wordt bedreigd wegens haar uitspraken over de islam. Niemand hoeft er meer aan te twijfelen of de beveiliging terecht is. Van Gogh is, ondanks vele bedreigingen, zonder beveiliging de straat op blijven gaan. Die argeloosheid is een belangrijk element van publieke vrijmoedigheid. Het plegen van een laffe, brutale moord in een drukke straat op klaarlichte dag blijkt echter te eenvoudig. Als sprake is van een poging het vrije woord te smoren, is dit een terreurdaad tegen de democratie. Polemiseren en politiseren mag – en moet op z'n tijd – maar geweld mag nooit het antwoord zijn op gedachten of kunstuitingen. De strijd tussen ideeën mag niet worden onderbroken.

De straat was zich met name in Amsterdam de afgelopen jaren al aan het ontwikkelen tot een slagveld. Een van de slachtoffers vanmorgen was een alerte agent die de mogelijke dader achtervolgde. Mede dankzij zijn optreden is er die gepakt en dat is belangrijk. De autoriteiten moeten voorkomen dat deze moord escaleert in een golf van bedreigingen en ongerechtvaardigde wraakzucht.

Mensen zijn persoonlijk verantwoordelijk voor hun daden, niet de etnische groep of de religieuze beweging waar ze toevallig toe behoren. Behalve vrijheid van meningsuiting is ook wederzijdse verdraagzaamheid een belangrijk kenmerk van democratie. Ieders opvatting moet worden getolereerd. De dader mag er niet in slagen om de vrijheid van meningsuiting te beknotten en bevolkingsgroepen uit elkaar te drijven.