Breekbaar en keihard

Hard porselein kent niet alleen tal van creatieve en culinaire toepassingen, maar ook medische gebruiksdoeleinden. Een kijkje in de porseleinkast.

`Dik porseleinen servies houdt de warmte vast en het is goed breukbestendig.'

Aldus Cees Helder van restaurant Parkheuvel in Rotterdam. In het verleden gebruikte hij Bone China porselein van Wedgwood: ,,Dat was bijna niet stuk te krijgen. Afwassen of opbergen – het maakte allemaal niets uit. Er brak geen stukje van af.''

Een afwascyclus in Parkheuvel – zonder voorspoelen – neemt minder dan twee minuten in beslag. Door de gebruikte agressieve afwasmiddelen vindt hij porselein met zilveren of gouden opdruk uit den boze: ,,Dat ligt er altijd bovenop en vervaagt daardoor snel.''

Mosa Porselein heeft hier overigens wel iets op gevonden. Bij de meeste porseleinfabrikanten wordt het serviesgoed eerst geglazuurd en gebakken en daarna wordt een decoratie ingebrand. Als dit proces bij een temperatuur van circa 900 graden Celsius wordt uitgevoerd, blijft de decoratie er als het ware bovenop liggen. Zilveren en gouden opdrukken kunnen geen hogere temperaturen verdragen.

Ditzelfde decoratieproces wordt ook toegepast bij het goedkopere servies uit China. Na een gebruiksduur van ongeveer vijf jaar vervaagt de decoratie. Dit gebeurt niet, als de decoratie bij 1.200 ° C is opgebakken. Bij die temperatuur verzinkt de opdruk in het glazuur en blijft onkwetsbaar voor slijtage, agressieve wasmiddelen en te hard werkende afwasmachines.

Over het herkennen van minder degelijk porselein zegt Paul Van den Bergh van Mosa: ,,Let bijvoorbeeld op de witheid van het materiaal en op de lichtdoorlaatbaarheid. Verder is het glazuur van laagwaardig porselein niet glad. Soms heeft het een sinaasappelhuidstructuur. Dat kun je zien als je er strijklicht overheen laat schijnen. Alle oneffenheden komen dan aan het licht. Belangrijk is de afronding: het ontbreken van scherpe hoeken. Ook kun je naar de vormvastheid kijken. Want dat is bij het maken van porseleinen serviesgoed het moeilijkst. Bijvoorbeeld of alles rond en niet ovaal is. En of de oortjes wel recht op de kopjes zitten.''

Over het huidige porselein van KPM uit Berlijn dat bij Parkheuvel in gebruik is, stelt restauranthouder Helder: ,,Mooie strakke modellen, maar het breekt wel snel.'' Daarom is hij op zoek naar nieuw servies. Porseleinen serviesgoed van de grote fabrikanten is hem te algemeen.

,,Porselein is functioneel, sterk en het kan een gezellige uitstraling hebben.'' Dat is de mening van Evert Thielen, chef-kok en eigenaar van restaurant De Gertruda Hoeve in Son en Breugel. ,,Horeca porselein zoals wij nu gebruiken, is zwaar. Tot nu toe is nergens ook maar een oortje afgebroken.'' Het restaurant heeft terracotta servies in gebruik gehad. ,,Dat gaat heel de afwas in, maar komt er niet meer heel uit. Wij hebben voor ons nieuwe porseleinen servies een eigen ontwerp laten maken, dat bij ons restaurant past. Je staat verbaasd wat sommige porseleinmakers voor je kunnen doen. Want in het restaurant moet alles op elkaar zijn afgestemd. Als je bijvoorbeeld Wedgwood gebruikt, hoort er zilveren bestek en kristallen glazen bij.''

Porseleinbakker Mosa in Maastricht voert zijn producten dik uit: kopjes, borden en schalen. Zodat het breukbestendiger is, of zoals deskundigen zeggen, minder snel `chipt'. Waarbij kleine scherven door stoten of vallen van het serviesgoed kunnen afspringen. Inmiddels is het Limburgse bedrijf failliet, maar overname-kandidaten hebben zich gemeld.

Porselein heeft de naam broos en breekbaar te zijn. Maar niets is minder waar. Om de sterkte van koffiekopjes en bekers uit te testen halen fabrikanten van hoogwaardig porselein zoals ook Rosenthal in Thuringen en Villeroy & Boch hun nieuwe producten bijna letterlijk door de mangel, voordat zij deze op de markt brengen.

Van der Bergh, die bij Mosa de testers onder zijn hoede heeft, zegt: ,,Wij doen een versnelde verouderingstest, om na te gaan of het servies gedurende een vastgestelde tijdsduur en bij een bepaalde temperatuur niet vervormt. Maar de testkopjes en schalen gaan bijvoorbeeld tevens 500 maal een vaatwasmachine met agressieve afwasmiddelen in. Daarnaast zijn er testen om te beproeven of het serviesgoed voldoende randvastheid bezit, dus om na te gaan of het voldoende tegen stoten bestand is. Dat gaat met een pendel aan een koord die er onder een bepaalde hoek tegenaan wordt geslingerd. En met een metalen kogel die er van een bepaalde hoogte op valt.''

Het horecaporselein dat vooral in de catering, ziekenhuizen en restaurants toepassing vindt, wijkt flink af van het harde klassieke dunne en frêle porselein. Kopjes en schotels van dit materiaal kwamen aanvankelijk uit China en Japan. Dat waren hoogwaardige kunststukken. Nu is dat anders en komt met name uit China minder degelijk materiaal.

De beelden en sculpturen van kunstenaars als JAS/MV (Jo Schoenmakers/Marjo de Vries) uit Beek worden ook van het hoogwaardige materiaal gemaakt. Zij willen in hun kunstuitingen het gebruikte materiaal voor zelf laten spreken.

Hard porselein bestaat uit een mengsel van kaolien, veldspaat en kwarts. Het wordt gebakken bij 1.410 ° C. Het ook harde porselein, maar in de wandelgangen zacht genoemde, bevat in principe dezelfde bestanddelen. Het wordt bij een lagere temperatuur van 1.200 tot 1.300 ° C gebakken. Het zogenaamde `Bone China' porselein tenslotte krijgt bij pakweg 1.120 ° C zijn eindvorm. In al deze gevallen is de wateropname van gereed product nihil. Dat komt doordat de stoffen in het basismengsel door de hoge baktemperatuur aan elkaar zijn gesinterd. Dit is te zien als een soort `smeltproces'. Om deze reden is het meeste dunne porselein bijna doorschijnend.

,,Het materiaal is bijna net zo hard als diamant'', zegt Paul Van der Vijgh van Mosa, ,,Maar alleen bij diktes van ongeveer 1 mm zoals het klassieke porselein uit het Verre Oosten is het wel breekbaar.'' De hardheid van mineralen en keramiek is fysisch ingedeeld in de schaal van Mohs, vernoemd naar een Duitse natuurkundige uit de 18de eeuw. Hij stelde de hardheid van materialen vast door krasproeven. Het hardste materiaal, diamant, kon niet worden ingekrast door enig ander materiaal en kreeg daarom van hem het cijfer 10.

Porselein scoorde iets minder, want het was alleen door diamant in te kerven. Het heeft het cijfer 9. Andere keramieksoorten en mineralen scoren lager. Zodat hard porselein de beste van de keramiekklas is.