Bij sirenes shoppen mensen door

Rampenbestrijders moeten ook per sms alarm slaan, zeggen onderzoekers, op basis van een geslaagde proef in Vlaardingen. Daarmee bereiken zij meer mensen en kunnen ze beter instructies geven.

Nederlanders zijn eerder nieuwsgierig dan voorzichtig als er in hun buurt een ramp dreigt. Neem Amersfoort, 20 augustus 2002. Een treinwagon lekt kankerverwekkend acrylnitril, de waarschuwingssirenes gaan af en omstanders blijven toekijken hoe het station en de nabijgelegen straten binnen een straal van 500 meter worden ontruimd. ,,Ach joh'', zei een skater tegen deze krant, ,,Er gebeurt toch niks.''

Of Vlaardingen, nog geen half jaar later. Op 16 januari 2003 ontsnapt bij het tankopslagbedrijf Vopak in de Botlek een giftige, bijtende en stinkende wolk ortho-cresol en waait over de Nieuwe Maas naar Vlaardingen. Het winkelend publiek shopt door ondanks loeiende sirenes. Sterker, de meeste mensen gingen naar buiten in plaats van naar binnen, constateerde burgemeester Tjerk Bruinsma verbijsterd. Toen daarna ook nog bleek dat de sirene niet overal te horen was en Radio Rijnmond de Vlaardingers niet duidelijk informeerde, concludeerde de burgemeester: ,,De alarmering werkt niet.''

Maar hoe moet het dan wel?

Het Vopak-incident inspireerde de gemeente Vlaardingen, de regionale rampenbestrijders en het Haagse bedrijf Citizen Alert Services tot een proef met sms-alarm. Omdat inmiddels 84 procent van de Nederlanders regelmatig een mobiele telefoon gebruikt, ontdekken overheden sms als communicatiemiddel met hun burgers.

Zo kregen in de eerste helft van dit jaar 726 deelnemers uit Vlaardingen zes sms-alarmberichten, vier tegelijk met de maandelijkse sirenetest, en twee op onverwachte momenten. De tekst: `ALARM: dit is de maandelijkse alarmtest. Stuur zo snel mogelijk `Ja' naar 5100 zodra u dit heeft gelezen. Dank u wel.' Commandant Don Berghuijs van de Regionale Hulpverleningsdienst Rotterdam-Rijnmond was zo enthousiast dat hij direct aankondigde dat de sms-alarmering zou worden ingevoerd in de hele regio als aanvulling op de sirene wanneer de proef, die 100.000 euro kost, zou slagen.

De resultaten stemmen positief, blijkt nu uit een evaluatie door de vakgroep Veiligheidskunde van de TU Delft. Met sms-berichten kunnen meer mensen worden bereikt dan met de sirene alleen – 24 procent meer om precies te zijn. Het zijn omwonenden die binnenzitten, doven die hun mobiele telefoon op de trilfunctie hebben staan en mensen die op lawaaiige straten lopen waarbij omgevingsgeluiden de waarschuwingssirene overstemmen. Zij behoren tot de omvangrijke groep – eenderde van de bevolking – die de sirene nu niet hoort. Elf procent van de gealarmeerden hoort uiteindelijk ook de combinatie van sms en sirenes niet.

Daarnaast dringen de onderzoekers er bij de rampenbestrijders op aan de bevolking in een sms-alarmbericht te vertellen wat er aan de hand is en hoe ze moeten reageren. Dat doet de sirene niet en dat leidt tot problemen. Zo weet bijna tweederde van de gealarmeerden in Vlaardingen (61 procent) niet precies wat ze moeten doen en laten als de sirene afgaat, ook al luidt de officiële instructie al jaren dat burgers naar binnen moeten, ramen en deuren moeten sluiten en de radio of televisie aanzetten.

Het is goed mogelijk, stelt de vakgroep Veiligheidskunde, met een sms-alarm verschillende boodschappen te sturen, al is dat in Vlaardingen nog niet uitgeprobeerd. Zo zal het de ene keer verstandiger zijn de ramen te openen dan te sluiten, bijvoorbeeld vanwege ontploffingsgevaar, en is het in een ander geval beter de wijk zo snel mogelijk te verlaten. Verder kan de boodschap ook per doelgroep verschillen. Winkeliers kunnen worden geïnformeerd dat ze hun publiek niet op straat mogen zetten, zoals bij het Vopak-incident wél gebeurde, terwijl leraren binnen een mum van tijd te lezen krijgen of en hoe lang ze hun leerlingen binnen moeten houden. In dit verband opteren de onderzoekers voor een mediamix: én sirene én sms én actuele informatie op de rampenzender.

De bevolking voelt wel voor zulke specifieke sms-alarmering, blijkt uit het onderzoek. Mensen willen graag per sms op de hoogte worden gebracht over begin, verloop en einde van een ramp (98 procent), maar ook over terrorismedreiging en storingen met elektra, gas en water. Minder interesse bestaat er voor politie-gerelateerde berichten, zoals vragen om hulp bij opsporing. Dan worden er te veel berichten verstuurd, zeggen sommige ondervraagden.

Een nadeel van het Vlaardingse systeem is dat mensen zichzelf voor sms-alarmering moeten inschrijven. Dat kan niet anders, zegt Philip Feltzer van Citizen Alert, omdat de privacyregels in de Telecomwet het hem beletten mensen ongevraagd berichten te sturen. Het Haagse bedrijf, dat aan de proef meewerkte, heeft het sms-alarm gekoppeld aan postcodes: belangstellenden kunnen zich inschrijven voor informatie uit een postcodegebied. Ze kiezen bij voorkeur voor de plekken waar hun huis staat, waar ze werken, waar hun kinderen schoolgaan en/of waar hun ouders wonen.

De vraag is nog wie voor het sms-alarm gaat betalen. De gealarmeerden reageren verdeeld op die vraag. Als ik de sirene niet hoor, vinden sommigen, dan heb ik recht op een sms-alarm en en moet de overheid dus betalen. Anderen, onder wie blinde mensen, willen zelf best een financiële bijdrage leveren. De lokale overheden verwachten hier bij de presentatie van het rapport komende woensdag meer duidelijkheid over te geven.

Aanvankelijk hoopten ze dat de landelijke overheid zou meebetalen, maar dat is onzeker. Het ministerie van Economische Zaken werkt in opdracht van Binnenlandse Zaken, Volksgezondheid en Verkeer en Waterstaat aan een landelijk dekkend waarschuwingssysteem voor rampen met cell broadcast (CB). Daarmee wordt een tekstbericht verstuurd aan iedere telefoon met bereik. Het ministerie betaalt hiervoor de komende twee jaar 2,5 miljoen euro en en verwacht dat het systeem vanaf 31 januari aanstaande in werking is. Dan krijgt elke mobiele-telefoonbezitter in een gebied waar een ramp of aanslag dreigt een gratis sms-alarm op voorwaarde dat hij zijn telefoon heeft ingesteld op het juiste CB-kanaal.

Of dit werkt, is nog onduidelijk. De eerste proef hiervoor laat nog op zich wachten.