Huiswerk voor de burger

Het kiezen van nieuwe stereoboxen vergt enige kennis van vermogen en impedantie. Bij dvd-recorders moeten veel bedieningsmogelijkheden met elkaar worden vergeleken. Voor een goed geïnformeerde keuze is al studie nodig. Bij het kiezen van aanbieders van mobiele telefoons moeten byzantijnse tariefsystemen worden doorgerekend, die elk moment weer kunnen worden gewijzigd. En hoe permanent zijn de lagere tarieven voor gas en elektra van de concurrerende energieleverancier? Waar moet de burger op letten bij het kiezen van een zorgverzekeraar? Waar is hij goedkoper uit en waar vindt hij de beste dokters en ziekenhuizen? Er komen steeds meer vergelijkende onderzoeken met verschillende rangordes en kenmerken. Zal elke burger wijs worden uit dikke telefoonboeken vol tarieven, voorwaarden en voorzieningen? Heeft hij wel tijd voor al dat nieuwe huiswerk?

Dankzij de beginselen van keuzevrijheid en eigen verantwoordelijkheid houden burger en overheid elkaar flink aan het werk. Onder de vlag van keuzevrijheid moeten ouders stapels formulieren invullen voor het verkrijgen van financiële steun voor kinderopvang. Die papieren moeten door overheden en administratieve staven verwerkt worden. Toch is de concurrentie in de crèchemarkt maar beperkt. Er zijn er niet overal evenveel beschikbaar. Ouders zullen hun kind niet snel van crèche naar crèche laten verhuizen als ze ontevreden zijn. Ze kunnen niet kiezen tussen veel of weinig formulieren.

Volgens staatssecretaris Rutte (Onderwijs en Wetenschappen, VVD) moeten studenten jaarlijks een andere faculteit of hogeschool kunnen kiezen. Na hun middelbare school hebben ze al zoveel moeite om überhaupt uit te zoeken wat ze willen gaan studeren. Ouderen, zieken en gehandicapten, die lang niet altijd even scherp en assertief zijn, moeten nu met een persoonsgebonden budget zorg inkopen. Om hun zorggeld te besteden, kopen ze ook bijstand in van hulpverleners die weten hoe dat moet. En omdat het om publiek verzekeringsgeld gaat, moeten die aankopen terdege worden gecontroleerd door een zorgkantoor. Om concurrentie in prijs mogelijk te maken, gaan zorgverzekeraars onderhandelen over achthonderd tarieven voor diagnose en behandeling van dokters.

De prijs van keuzevrijheid op alle terreinen is toegenomen controle en administratie. Bij de verkoop van gewone producten als sinaasappels, dvd-recorders en cornflakes is minder controle nodig en ontstaat de concurrentie vrijwel vanzelf, maar bij moeilijker te organiseren zaken als zorg en energie moeten strenge regels, ambtelijke staven en toezichthouders voorkomen dat er misbruik wordt gemaakt van de vrijheid. Vrijgemaakte instellingen moeten weer via `prikkels' van bovenaf worden gestuurd. Een veeg teken is dat het aantal ambtenaren alleen maar toeneemt.

Keuzevrijheid is een mooi ideaal maar veronderstelt dat er volledige concurrentie heerst en dat het vergelijken van alternatieven gemakkelijk is. Dat is vaak niet het geval. Eenvoud van regeling en uitvoering van diensten is belangrijker dan het bieden van keuzes die niet kunnen worden gerealiseerd.