Gokkers zwerven op een parkeerplaats

Johan Simons regisseert in Berlijn een Duits-Nederlandse bewerking van Dostojevski's `De speler'. De ontvangst was niet goed. ,,Onze relaxte manier van werken botst met hun `kämpferische' cultuur.''

Als een verzopen kat staat acteur Aus Greidanus jr. op het podium in de ijskoude regen, tussen drie vette Mercedessen, een BMW en een Volvo. De jongen ziet er van nature al tragisch uit, met zijn frêle gestalte en grote trieste ogen, nu biedt hij helemaal een erbarmelijke indruk. Na afloop van de voorstelling, ziet hij er nóg ontroostbaarder uit. Dat terwijl hij een hoofdrol in Berlijn speelt. Bij de Volksbühne, het toonaangevende gezelschap van Duitsland.

In samenwerking met de Volksbühne speelt het Eindhovense gezelschap ZT Hollandia in Berlijn Zocker/De Speler, een toneelbewerking van Dostojevski's roman over een jonge Russische huisleraar (Greidanus) die zijn leven vergooit aan de roulette. Decorontwerper Bert Neumann heeft de trieste parkeerplaats van een gokpaleis gebouwd. Het enorme toneel is woest en ledig. Op een billboard staat in Russisch schrift DZJEKPOT.

Daaromheen rijden tweedehands auto's. Een imposant gezicht: echt rijdende auto's op het toneel. Een Russische adellijke familie zwerft over de parkeerplaats. Ze gaan verloren in het kapitalistische Westen. Omdat ze hun hartstocht volgen en niet in de wieg gelegd zijn voor verstandig zijn, werken, plukken en tellen. Ze zijn een makkelijk prooi voor een paar gehaaide West-Europeanen. Op het eind laat regisseur Johan Simons het twintig minuten lang regenen.

Met de betonnen antikapitalistische boodschap, de harde vorm, het ontbreken van enige zachtheid, lijkt Zocker meer op een Volksbühne-voorstelling dan op een Hollandia-voorstelling. De Duitse acteurs spelen lekker los, grotesk, op het publiek; duidelijk een thuiswedstrijd. Het Brechtiaanse uitvergroten van – en de afstand tot hun rol verstoort de tragiek van het verhaal. Het zijn de Hollandia-acteurs die leven, humor en enige warmte brengen.

Tot vermaak van het Duitse publiek heeft Simons wat Nederlandse elementen in het Duitstalige stuk gestopt. De vergokte kapitalen worden in guldens uitgedrukt. Chauffeur Peter Paul Muller zingt hits van André Hazes. En als Baboeska, gespeeld door Betty Schuurman, te horen krijgt dat ze gestorven is, zegt ze: ,,Gestorben? Nou, wat jammer.''

Hollandia-leider Johan Simons is een gezocht regisseur in het Duitse taalgebied, zeker sinds zijn succes met Houellebecqs Elementarteilchen en Müllers Anatomie Titus. Om niet zomaar een huurling te zijn heeft Simons met de Volksbühne en andere gezelschappen een reeks coproducties opgezet, waarin hij met zijn gezelschap elders kan regisseren, en de Duitsers hierheen komen. In de eerste ruilactie maakt hij Zocker in Berlijn, terwijl Volksbühne-regisseur Christoph Marthaler in Eindhoven zit om Op Hoop van Zegen te regisseren, dat vrijdag in première gaat. De première van Zocker was vorige week in Berlijn, later komt de voorstelling naar Nederland.

Na afloop van de tweede voorstelling dit weekeinde voelen de acteurs zich ongelukkig. De Duitse en Nederlandse kritieken waren negatief. De zaal was half gevuld, verschillende mensen liepen weg. De acteurs zijn grieperig, de regen op het toneel gaat ze niet in de koude kleren zitten. Ook moeten ze flink aanschreeuwen om zich in de galmbak van het enorme, halfronde toneelhuis verstaanbaar te maken. Dan nog worden ze overstemd door elektronische fruitautomaatdeuntjes.

Decorontwerper Neumann – een grootheid in het Duitse theater – leest ze de les. De oplossing voor het probleem der onverstaanbaarheid, zo vinden de Nederlanders, is het gebruik van versterkende zendmicrofoons. Maar Neumann is tegen. Het probleem is volgens hem dat de acteurs niet genoeg gefocust zijn, dat ze sommige zinnen zelf niet geloven. Een blije Duitser met een zwarte snor brengt het verlossende nieuws: morgen komen de zendmicrofoons. Oekaze van regisseur Johan Simons, die alweer in Nederland zit.

,,Ik ben niet tevreden,'' zegt Simons, ,,en dat komt slechts deels door technische problemen. We zijn er niet helemaal uitgekomen. Het samenbrengen van twee gezelschappen bleek moeilijker dan gedacht. Het zijn twee groepen die iets met elkaar hebben, beide maken groots, politiek theater over Europese thema's. Maar in praktijk botste onze relaxte, collectieve manier van werken met hun hiërarchische, kämpferische bedrijfscultuur.''

Wat het stuk mede lastig te bevatten maakt, is de toevoeging van een tweede verhaallijn, geschreven door dramaturg Tom Blokdijk en essayist Bas Heijne. Het gaat over de leiding van een baggermaatschappij die zich schuldig maakt aan financieel wanbeheer en zelfverrijking. Dit wat schematische verhaal voelt overbodig aan. Waarom heeft Simons het niet gewoon bij de roman gelaten? Simons: ,,Ik wil twee manieren van gokken tegenover elkaar zetten. De ene is tamelijk onschuldig, je zet alleen maar je eigen leven op het spel. De andere manier, het spel der grootindustriëlen en politici, is veel schadelijker, veel mensen worden daardoor gedupeerd. Zij gokken met de wereld als inzet.''

Hoezo is gokken in een casino onschuldig? Daaraan gaan toch ook hele gezinnen ten gronde? Simons: ,,Mijn vader en mijn broer waren gokverslaafd. Mijn vader is failliet gegaan aan de paardenrennen. Dat was voor ons gezin natuurlijk wel vervelend, maar hij bracht ook veel levenslust, humor en meeslepende verhalen mee. Ik heb daar niet per se negatieve herinneringen aan. Ik heb dan ook bewondering voor de Russen in dit stuk, met hun fatalistisch flegma en buigzame levenshouding. `Och, ik heb nog drie dorpen en twee huizen over', zegt Baboesjka laconiek nadat ze negentigduizend gulden heeft verspeeld. Nieuwe ronde, nieuwe kansen.''

De flegmatieke geest der gokkers heeft Simons aangestoken: ,,Ik ben er niet rouwig om. Zo'n samenwerking moet groeien, dat duurt drie, vier voorstellingen. De recensies waren negatief, maar respectvol over mijn werk als geheel. Het ging ook wel érg goed met me de laatste tijd. Nu sta ik weer met beide benen op de grond.''

`Zocker/De Speler' Nederlandse tournee vanaf 24 nov. Inl (040) 2460656. In Berlijn t/m 21 dec in de Volksbühne am Rosa Luxemburg Platz.