De vliegende Fin is gekooid

Schansspringer Matti Nykänen werd in 2001 uitgeroepen tot de op één na grootste Finse sportman van de vorige eeuw. Hij won drie keer goud op de Winterspelen van 1988. Daarna haalde hij vooral het nieuws door alcoholmisbruik. `De vogelmens' zit nu voor twee jaar in de gevangenis wegens zware mishandeling. Over de keerzijde van de roem.

Stijgen tot eenzame hoogte om na een superieure zweefvlucht weer af te dalen en hard te landen op aarde. De levensloop van de voormalige `vogelmens' Matti Nykänen (41), viervoudig olympisch kampioen schansspringen, heeft veel weg van zijn aan de onwerkelijkheid grenzende sprongen waarmee hij de skiwereld in de jaren '80 verbaasde. Met uitzondering van zijn laatste `landing', die op een crash uitdraaide. De Finse volksheld van weleer is na zijn skiloopbaan aan lager wal geraakt en brengt zijn dagen door in een cel. De rechtbank in Tampere veroordeelde Nykänen, een alcoholist en querulant, vorige week tot een gevangenisstraf van twee jaar en twee maanden wegens zware mishandeling.

Tijdens een uit de hand gelopen drinkgelag in zijn zomerhuisje in Nokia, zo'n 180 kilometer ten noorden van Helsinki, had de eens mateloos populaire schansspringer in augustus een kennis tweemaal met een mes gestoken. Aanleiding? De licht ontvlambare Nykänen was in woede ontstoken na te zijn afgetroefd in een partijtje `sormikoukku'. Hierbij moet je de tegenstander met de elkaar omklemmende wijsvingers naar je toe trekken. Het zwaargewonde slachtoffer, de 59-jarige Aarvo Hujanen, overleefde de steekpartij.

Nykänen werd aangeklaagd voor poging tot doodslag, maar de rechter in Tampere oordeelde dat er geen opzet in het spel was. Mede gezien de black-out van Nykänen, wiens laatste herinnering van het noodlottige samenzijn de switch van bier naar wodka was. ,,Hoe kan ik beschuldigd worden van iets waarvan ik me niets kan herinneren?'' vroeg de `vliegende Fin' zich af. Het was niet de eerste keer dat Nykänen in aanraking kwam met justitie. Hij was al eens tot vier maanden celstraf veroordeeld voor mishandeling van zijn – vierde – vrouw Mervi Tapola, zijn vaste drinkmaatje met wie hij dit jaar hertrouwde en die ook aanwezig was tijdens de zuippartij in Nokia.

De sportieve successen, het geld en de roem zijn te veel gebleken voor de in zichzelf gekeerde en eigengereide waaghals Nykänen, die zich in 1988 onsterfelijk maakte op de Winterspelen van Calgary. Met overmacht won hij driemaal goud: op de 70-meterschans, de 90-meterschans en in de landenwedstrijd. Een nog altijd unieke prestatie in het schansspringen.

Alle kenners vroegen zich destijds verbijsterd af wat het geheim achter zijn verre sprongen was. Nykänen was niet uitzonderlijk wat betreft de snelheid (ruim 90 kilometer per uur) waarmee hij de schans verliet, maar wel door zijn agressieve afzet en het perfect voorovergebogen lichaam direct na de lancering. Bovendien was de tengere schansspringer – 59 kilo en 1.72 meter in 1988 – als geen ander in staat te `vliegen' als een vogel, waarbij zijn relatief brede borstkas als een menselijk zeil fungeerde.

,,Wat zo mooi is aan schansspringen? Dat je jezelf onder controle hebt, dat je onder het vliegen kunt doen wat je wilt. Dat je wordt gedragen door de wind. Dat geeft een vredig gevoel. Op zo'n moment ben je volledig ontspannen'', verklaarde de vogel zelf. Wegens zijn superioriteit in het wereldbekercircuit – Nykänen eindigde in 1988 voor de vierde en laatste maal als eerste in het eindklassement – werd hij tevens betiteld als UFO: unbeatable flying object.

,,Alleen een engel Gods had verder kunnen vliegen'', verklaarde trainer Matti Pulli nadat zijn pupil tweemaal 89,5 meter had gesprongen van de 70-meterschans in Calgary. Pulli ontdekte het springtalent medio jaren '70 en voorspelde toen al dat Nykänen wereldkampioen zou worden. In 1981 lukte dat hem al bij de junioren. Een jaar later werd de achttienjarige bij de senioren wereldkampioen op de kleine schans. Viermaal hielp Nykänen Finland aan de wereldtitel in de landenwedstrijd. Op zijn lange erelijst prijken verder onder meer twee zeges in de prestigieuze Vierschansentournee, olympisch goud en zilver in Sarajevo (1984), 46 wereldbekerzeges en negen nationale titels. Drie jaar geleden werd hij tot één na beste Finse sporter van de twintigste eeuw uitgeroepen.

,,Hij bestaat voor 95 procent uit moed en dat geeft hem het talent om te doen wat hij doet'', zei coach Pulli eens over de controversiële schansspringer, wegens zijn onuitstaanbare gedrag en drankzucht meermaals uit de Finse springploeg gezet. ,,Matti is altijd wat vreemd geweest. Maar bedenk wel dat er veel aardige skispringers zijn met wie je leuk kunt praten, maar die de beslissende sprong niet kunnen maken wanneer er veel op het spel staat. Matti kan dat wel. Hij is de beste schansspringer van de afgelopen honderd jaar'', aldus Pulli.

Het sportieve succes is Nykänen niet komen aanwaaien. Op zijn elfde kreeg hij van zijn ouders een skipak en een paar ski's, waarna de kleine Matti verkocht was. Hij spijbelde veel op school omdat hij zich liever bekwaamde in het springen van de schans in zijn geboorteplaats Jyväskylä, waar vader Ensio de kost verdiende als taxichauffeur en moeder Vieno in een cadeauwinkel werkte. Hun zoon legde een enorme trainingsijver aan de dag. ,,Matti werkte niet alleen aan zijn sprong, hij leefde in zijn sprong. Altijd was hij op de schans te vinden. Hij maakte zo'n zestig sprongen per dag. Dat maakt hem anders dan alle andere schansspringers'', vertelde coach Pulli in 1983 in Sports Illustrated over Nykänens jeugd. De middelbare school maakte hij niet af.

Nadat zijn reputatie als beste schansspringer ter wereld definitief was gevestigd tijdens de Winterspelen in Sarajevo, kwam de donkere kant van Nykänen een jaar later al aan het licht.

Overmatig drankgebruik en wangedrag tijdens een wereldbekerwedstrijd in december 1985 kostten hem zijn plaats in de Finse selectie voor de Vierschansentournee. Het werd breed uitgemeten in de Finse pers, evenals zijn huwelijk in 1986 met model Tiina Hassinen. Zij beviel in oktober 1987 van een zoon.

Het vaderschap leek een keerpunt in Nykänens turbulente leven. Alom werd het stabiliserende effect van het gezinsleven op de wispelturige, explosieve Fin aangehaald. De geboorte van Sami had Nykäanen aan het denken gezet. ,,Ik wil de baby een goede toekomst geven en zal niets doen om dat te verpesten. Tot en met 1992 (Winterspelen Albertville, red.) draait alles om mijn gezin en springen'', verklaarde hij voorafgaand aan zijn finest hour in Calgary. Er kwam niets van terecht. Een scheiding volgde, waarna Nykänen nog twee echtgenotes versleet voor hij zijn huidige vrouw ontmoette.

Met de man die na de Winterspelen van 1988 als een volksheld werd binnengehaald in Finland is het sindsdien bergafwaarts afgegaan. Nykänen haalde de kranten alleen nog met drankuitspattingen, vechtpartijen en affaires met vrouwen. Hij zoop zich letterlijk failliet, ondanks verschillende pogingen om in klinieken van zijn verslaving en de daaruit voortvloeiende depressies af te komen. Lachgas kon zijn onstuitbare dorst evenmin stillen. ,,Hij heeft veel verdiend maar alles weer verloren'', vatte coach Pulli de neergang van zijn pupil samen in 1991, toen het doek voor de schansspringer definitief viel.

Meer en meer zocht Nykänen zijn toevlucht in de drank. Mensen die hem wilden helpen, stootte hij af. Hij vervreemdde zich steeds meer van zijn omgeving. Om zijn drankverslaving en de alimentatie aan zijn ex-vrouwen te kunnen betalen, verkocht hij zijn olympische medailles en trad hij op als stripper en zanger in het Finse nachtleven. Hij maakte enkele cd's en bracht zijn eigen merk cider (`Matti') uit. Afgelopen voorjaar verscheen het boek Groeten uit de hel, geschreven door een Oostenrijkse journalist. Geheel in stijl verscheen Nykänen tijdens de presentatie van het boek in beschonken toestand. Weer was hij, om de verkeerde redenen, voorpaginanieuws.

Zoals ook vorige week, toen Nykänen tijdens de rechtszaak opnieuw alle schijnwerpers op zich gericht wist. Voorlopig is het donker voor Nykänen, voor wie ooit the sky the limit leek. De vogelmens gaat een sombere periode in de cel tegemoet.