Jezus vinden in Turkije

Europa discrimineert Turkije omdat er voornamelijk moslims wonen, denkt Ankara vaak. Maar Turkije is zelf ook niet altijd even tolerant jegens christelijke minderheden.

Nesrin Ekinci vond Jezus min of meer bij toeval. Altijd was de Turkse vrouw al op zoek geweest, maar toen ze een gestolen tas bij haar flatgebouw vond raakte die spirituele speurtocht in een stroomversnelling. In de tas zat een adres, en toen Nesrin daar langsging om de tas terug te brengen, zag ze in de boekenkast een boek over Jezus. Ze leende het en werd christen. Zo blij was ze met haar bekering, dat ze ook heel graag met de buren in haar flatgebouw in Diyarbakir over Jezus wilde praten. Maar die gingen niet op de uitnodiging in.

Sterker nog, ze begonnen een roddelcampagne om Nesrin het gebouw uit te krijgen. Wat begon als een droom, dreigde voor Nesrin te ontaarden in een nachtmerrie. Op een dag had Nesrin er genoeg van en sprak harde taal tegen de buren. ,,Als jullie een probleem met mij hebben, gaan jullie maar weg, ik blijf'', vertelt ze. Even zucht ze als ze aan de rel terugdenkt. ,,Als je christen wordt in Turkije, krijg je hoe dan ook problemen'', zegt ze. ,,Zo gaat het nu eenmaal.''

In december neemt de Europese Unie een besluit of het onderhandelingen wil openen met Turkije over lidmaatschap. Veel Turken zijn zich er zeer van bewust dat Europa een christelijke club is. Als er slecht nieuws uit Brussel komt, wordt op straat (en in de media!) altijd wel gezegd dat het christelijke Europa Turkije toch niet moet, simpelweg omdat een meerderheid van de Turken moslims zijn.

Maar hoe tolerant zijn de Turken zelf? De groep christenen die het moeilijk heeft in Turkije, zijn vooral de bekeerlingen. Hoeveel er daarvan zijn in Turkije weet niemand, maar het staat wel vast dat ze een open zenuw in het Turkse religieuze gevoel raken. `Traditionele' christenen zoals katholieken waren dat immers al bij de geboorte, maar hier gaat het om mensen die van de islam zijn afgevallen.

Bijna overal in de islamitische wereld worden bekeerlingen zwaar gediscrimineerd maar ook in het officieel seculiere Turkije ligt bekeren moeilijk, vertellen christenen van de evangelische gemeente in Diyarbakir. ,,Een paar maanden geleden hadden we een bijeenkomst in onze kerk'', vertelt Jeremiah Mattix, een Amerikaans lid van de gemeente. ,,We zongen. Opeens kwam de politie met groot materieel aangezet. Ze waren opgebeld met de mededeling dat er een grote ordeverstoring plaatshad. Natuurlijk vertrokken ze weer zonder iets te doen. Later kwamen we er achter dat de buren van de kerk hadden gebeld.'' En daar bleef het niet bij. ,,Een jongen van onze gemeente heeft zijn baan verloren omdat hij met de (nieuwszender) NTV heeft gesproken'', vertelt Nesrin.

Met name de islamitische vastenmaand Ramadan is een tijd dat veel christenen in de gemeente, die zo'n 50 à 60 leden kent, het moeilijk hebben. ,,Dan worden moslims net iets religieuzer en radicaler'', vertelt de Amerikaan. Een dieptepunt van de afkeer tegen christenen was de aanval met een granaat op een stalletje in de stad Gaziantep in 1997, waar bijbels werden verkocht. De aanval werd opgeëist door moslim-extremisten en de overgrote meerderheid van Turkse moslims keurde haar af. Maar bijbels uitdelen blijft problematisch liggen in Turkije, ook bij niet-fundamentalisten.

Nu is Turkije officieel een seculiere republiek, die alle burgers gelijke rechten en plichten toedeelt. Zeker onder de elite zijn er ook veel Turken die het voor christenen opnemen, als die op welke wijze dan ook in het nauw komen. Zo bracht de krant Hürriyet enige tijd geleden het verhaal van een vrouw uit Oekraïne, die de toegang was geweigerd tot een fitnesscentrum in Ümraniye, een arme voorstad van Istanbul, omdat ze een kruis droeg. Schande sprak de krant ervan – is dit het Turkije dat we willen? vroeg de Hürriyet.

Maar bij de evangelische gemeente in Diyarbakir weten ze heel goed dat het leven moeilijk kan zijn. En die problemen beperken zich niet tot de man in de straat, vertelt voorganger Ahmet Güvener – ook de overheid ligt soms dwars. Zo opende de gelovigen in april 2003 een kerk in het oude hart van Diyarbakir. Maar de overheid erkent de kerk nog steeds niet als zodanig, zodat hij bijvoorbeeld niet als rechtspersoon kan functioneren. ,,En wij zijn niet de enigen die dat probleem hebben'', aldus Güvener. ,,In Turkije zijn meer dan 50 kerken nog niet officieel erkend.''

Güvener heeft zelf van dichtbij meegemaakt hoe moeilijk het leven van een bekeerling in Turkije kan zijn; zijn ouders zijn zo ongelukkig met wat hij gedaan heeft dat ze soms ,,ontkennen dat ze een zoon zoals ik hebben''. Toch is hij optimistisch over de toekomst. Turkije liberaliseert immers onder druk van de Europese Unie en de christenen hebben daar zeker de vruchten van geplukt. ,,Vroeger kon je simpelweg niet praten met de politie, maar dat wordt nu beter.'' Zelfs met de gouverneur heeft hij inmiddels gesproken en die liet hem weten in geloofszaken liberaler te zijn dan de gemiddelde burger. ,,Hij zei tegen mij: iedereen is een burger in Turkije en daarom zouden wij niet alleen aan imams maar ook aan priesters een staatsuitkering moeten geven'', vertelt Güvener. Maar zover is het nog niet in Turkije. In de nieuwe wet, vertelt Güvener, is de term `moskee' is veranderd in het ruimere `gebedshuis'. maar Güveners kerkje in Diyarbakir heeft dit nog geen officiële status opgeleverd.

Maar echt lang zal dat wellicht niet meer duren. In mei wonnen de gelovigen al een eerste proces over de kwestie. En in heel Turkije hebben evangelische gemeenten inmiddels een lange stoet van vooral christen-democratische politici voorbij zien komen. Als de godsdienstvrijheid in Turkije niet optimaal wordt, kan Turkije zijn lidmaatschap van de EU voorlopig vergeten, is hun boodschap.

En zo komt het – mede onder druk van Europa – misschien ooit zo ver dat Nesrin met haar buren over haar nieuw gevonden religieuze geluk zal kunnen praten. Ze zou de buren mee willen nemen naar de kerk, zonder dwang natuurlijk, zodat ze zelf mogen kijken en beslissen. Nu is hun antwoord steevast nee. Maar Nesrin geeft de moed niet op dat dat nee ooit ja wordt.