Ezelsoren gladstrijken in oude boeken

De Portugees-Joodse bibliotheek Ets Haim bezit een unieke collectie boeken en handschriften. En wil die graag laten zien aan veel mensen. ,,Nu is de collectie beter bestand tegen publiek.''

De Portugees-Joodse bibliotheek in Amsterdam ruikt zoals het in een bibliotheek hoort te ruiken: stoffig en muf. Uit de boxjes van een computer klinkt joodse muziek. De computer steekt modern af bij de perkamenten tora-rol en houten muurhoge boekenkasten die tot de nok toe zijn gevuld met luxe gekafte boeken vanaf de 13e eeuw. De 20.000 boeken en 500 handschriften in uiteenlopende talen als Hebreeuws en Latijn over onder andere geneeskunde en geschiedenis zijn niet stoffig.

Ze zijn sinds de restauratie van de bibliotheek in 1998 zorgvuldig gerestaureerd, geconserveerd en staan nu onder controle van een klimaatregelaar. ,,Toen ik hier in 1993 begon was deze bibliotheek één van de meest verdroogde van Nederland. Alles zat onder het stof, het klimaat was slecht en niemand wist precies wat er stond. Het vuil van de straat kwam via de kieren van het raam naar binnen,'' vertelt bibliothecaris Abraham Rosenberg (61).

Met leren banden worden de kaften nu beschermd. ,,De boeken waar een wit briefje uitsteekt moeten nog gerepareerd worden, nog 556 stuks'' vertelt Rosenberg, druk rondlopend van kast naar kast. Ezelsoren gladstrijken doet het personeel van de bibliotheek zelf. De ingewikkelde reparaties worden uitbesteed aan een atelier.

Het verbeterde onderhoud van de collectie moet de drempel van de bibliotheek van de Portugees-Israëlitische gemeente in Amsterdam verlagen. ,,Na de Tweede Wereldoorlog was men bang dat het fragiele materiaal bij gebruik en bezichtiging verloren zou gaan,'' zegt Rosenberg. Nu is de collectie beter bestand tegen publiek. ,,Bovendien vallen we sinds 1998 onder de Wet tot Behoud Cultuurbezit en sinds vorig jaar staat de bibliotheek op de lijst van `Memory of the World' van Unesco.''

Unesco startte het programma om te voorkomen dat volgens de organisatie waardevolle monumenten tegen te gaan. Een plek op de lijst garandeert behoud en geeft bekendheid, maar levert geen geld op. Bekendheid is ook fijn.

De bibliotheek ligt aan het drukke Meester Visserplein maar wie niet weet dat er achter de ramen een schat aan Joods erfgoed ligt, zal dat niet gemakkelijk ontdekken. De ruimte is alleen toegankelijk op afspraak en bereikbaar via de kleine synagoge naast de bibliotheek. ,,Voorheen wist een klein deel van de wetenschappelijke wereld van ons bestaan af. Nu komen er dankzij mond-tot-mond-reclame en de website een paar keer per jaar joodse middelbaar scholieren langs, en universiteitsstudenten Hebreeuws die hun scriptie moeten schrijven.''

Tentoonstellingen zoals de vorige maand gesloten Glans van geest en goed, de ongekende schatten van de Portugese Synagoge, en het documenteren van de collectie op internet, moeten voor verdere ontsluiting van de bibliotheek zorgen. Rosenbergs doel is vastomlijnd en het ministerie van OCW noemt de collectie volgens hem ,,uniek cultureel erfgoed''. ,,Maar de overheid geeft niet meer thuis wanneer we geld nodig hebben,'' zegt Rosenberg. De Portugees-Israëlitische gemeente vroeg 300.000 euro subsidie maar zowel de Raad voor Cultuur als de staatssecretaris vond dat niet nodig. De gemeente krijgt nu geen overheidssubsidie. De restauratie en tentoonstellingen zijn bekostigd met behulp van schenkingen van particulieren en geld van onder meer de Mondriaanstichting.

Amsterdam heeft een kleine Portugees-Joodse gemeenschap van zo'n 600 leden. ,,De historie is wat hen bindt, niet zozeer de religie,'' zegt Rosenberg. De bibliotheek heeft volgens Rosenberg dan ook een belangrijke taak. ,,Ik hoor binnen de gemeenschap weleens mensen zeggen: `Waar is die troep voor nodig? Het kost zoveel'. Ik leg dan uit wat de collectie kan betekenen. De boeken en handschriften geven een overzicht van de geschiedenis van het Jodendom. Bovendien geven de boeken en voorwerpen in de bibliotheek aan dat na de oorlog de dingen verder zijn gegaan,'' vindt Rosenberg.

Ter illustratie vertelt hij over de vondst die hij onlangs deed. In de zomer van 1943 werd de collectie van Ets Haim in beslag genomen door de nazi`s. Tot die tijd had het bibliotheekpersoneel met smoezen de ruimte altijd uit handen van de Duitsers gehouden en lagen de boeken veilig in een kluis op de Spuistraat. ,,Het is wrang maar ik kan me erom begillen dat de Duitsers al die tijd voor het lapje zijn gehouden.'' De in beslag genomen collectie werd in kratten gestopt en naar Duitsland vervoerd. In 1946 kwam de collectie in dezelfde kratten terug in Amsterdam. ,,Twee weken geleden zag ik ineens de letters JIPS op de zijkant van dat kastje staan.'' Rosenberg wijst op een smal houten ladekastje. ,,JIPS staat voor Jüdische Israëlische Portugiese Seminarium en is er door de Duitsers opgezet. Ik realiseerde me dat het hout afkomstig was van de kratten waar de Duitsers de boeken in roofden. Daar is later gewoon een kast van getimmerd!''