Een wijs alternatief?

Wat zou de wereld er anders uit zien als iedereen wijs was. Of is het inmiddels al zover? Volgens sommigen blijkbaar wel, want deze opvatting heeft geresulteerd in de oprichting van een keten van scholen onder de noemer Iederwijs. In die scholen worden de leerlingen niet gedwongen bepaalde dingen te leren. Uitgangspunt is dat zij wijs genoeg zijn om dat zelf te bepalen.

De ideeën die aan deze onderwijsfilosofie ten grondslag liggen zijn niet nieuw, wat uiteraard geen enkel waardeoordeel inhoudt. Er zijn immers goede oude ideeën die de tand des tijds hebben doorstaan en nieuwe ideeën die meer het karakter hebben van een vluchtige mode. Die aloude ideeën nu houden in dat vruchtbaar onderwijs alleen maar mogelijk is als kinderen gemotiveerd zijn. Dus moet je kinderen een omgeving aanbieden die stimulerend is. Als aan die voorwaarde is voldaan komt het leren vanzelf.

Ook Maria Montessori ging uit van deze gedachte, maar de stimulerende omgeving die zij aanbood sloot nauw aan bij de eisen die het onderwijs stelde. In het door haar ontwikkelde onderwijssysteem leren de leerlingen dus de voorgeschreven leerstof in hun eigen tempo en op het moment dat hun interesse daar ligt. En als een leerling met bepaalde leerstof een achterstand dreigt op te lopen, wordt die met zachte hand gecorrigeerd. Op deze wijze wordt geprobeerd om twee tegenstrijdigheden met elkaar te verzoenen: verplichte leerstof aan de ene kant en, aan de andere kant, de vrijheid voor de leerling om zijn eigen motivatie tot leren te volgen. Met dit probleem worstelt inmiddels niet alleen het Montessori-, maar het hele onderwijs.

De Iederwijsscholen rijzen als paddestoelen uit de grond. Sommige mensen, zo is mij inmiddels gebleken, vinden dit verontrustend, maar ik zou me er niet zo druk om maken want het gaat in wezen maar om een fractie van het totaal aantal leerlingen. Er zijn allerlei psycho-sociale redenen te bedenken waarom ouders kiezen voor een dergelijke school. Bijvoorbeeld omdat hun kind ongelukkig is op een gewone school, omdat het gepest wordt, niet mee kan komen, zich daar gewoon ongelukkig voelt. Dan kan een time out in een ongedwongen omgeving met veel personeel en dus veel aandacht voor de kinderen, een oplossing zijn.

Maar wat ik nu bedenkelijk vind is dat die scholen zichzelf schijnen te beschouwen als een goed alternatief voor het reguliere onderwijs. Dat zijn ze niet als ze de leerlingen laten bepalen wat ze willen leren. In het reguliere onderwijs worden leerlingen kennis en vaardigheden bijgebracht waarvan is besloten dat die noodzakelijk zijn om in onze maatschappij te kunnen functioneren. Daar mag je als individuele ouder anders over denken, maar je mag je kind dat niet onthouden. Daarmee doe je dat kind tekort. Daarom is er leerplicht en daarom dienen scholen zich te houden aan een voorgeschreven programma.

Blijft de vraag hoe het komt dat dit soort scholen ineens zo populair is geworden. Ik denk dat een van de oorzaken moet worden gezocht in de tweedeling van het voortgezet onderwijs. Daardoor is de druk van ouders op de basisscholen om te zorgen voor een havo/vwo-advies enorm toegenomen. Met als gevolg dat scholen veel meer prestatiegericht zijn dan in het verleden het geval was. Voor bepaalde kinderen is dat funest. Daar komt bij de misvatting dat kennis geen nut zou hebben. Je kunt immers alles bij elkaar zoeken op internet. Wat heeft het voor zin om dingen in je hoofd te stampen als diezelfde kennis ook oproepbaar is via mijnheer Google. Dat je kennis nodig hebt om kennis te vergaren, dat schijnt velen te ontgaan.

prick@nrc.nl