Twee gereformeerden met gevoel voor geld

Tijdens de afwezigheid van premier Balkenende fungeerde minister Zalm als zijn vervanger. Het land lijkt in chaos, maar dat ligt volgens de VVD niet aan hun partijleider.

Op een ministersvergadering begin oktober neemt vice-premier Gerrit Zalm de inmiddels vertrouwde voorzittersplek in aan de grote tafel in de Trêveszaal. Al zes weken zit hij, op één uitzondering na, de ministerraad voor als plaatsvervanger van premier Balkenende, die aan zijn voet is geopereerd. Zalm wordt als minister van Financiën op zijn beurt vervangen door zijn staatssecretaris, Joop Wijn (CDA).

Als Wijn, namens de minister van Financiën, die dag in oktober een nota inbrengt, zegt Zalm dat de waarnemend premier niets ziet in de nota van het ministerie van Financiën. Op het departement kan men er later hartelijk om lachen. Zalm neemt zijn rol van waarnemend premier serieus, maar kan het niet nalaten zijn staatssecretaris te pesten.

Sinds premier Balkenende begin september in het ziekenhuis werd opgenomen wegens een bacteriële infectie aan zijn rechtervoet, was de eerste vice-premier formeel de eerste onder zijns gelijken in de ministerraad. Gisteren keerde de premier officieel terug in het landsbestuur: hij vertrok naar Rome voor de ondertekening, vandaag, van de Europese grondwet.

Staatsrechtelijk is alles gegaan zoals het hoort, zeggen bewindslieden, Kamerleden en ambtenaren. De premier valt weg, de vice-premier vervangt. ,,Balkenende is nu eenmaal geen Arafat die het land vanuit zijn ziekbed regeert'', zegt een hoge ambtenaar. Een enkele oprisping vanuit CDA-kring, dat de premier eigenlijk door een partijgenoot moet worden vervangen, wordt als niet relevant terzijde geschoven.

Op het eerste gezicht heeft Zalm zowel nationaal als internationaal een chaos achtergelaten voor de minister-president. In Nederland stakingen en sociale onrust en in Europa – dit halfjaar onder Nederlands voorzitterschap – een crisis over de nieuwe commissie. Of, zoals premier Balkenende het gisteren voor zijn vertrek zei: ,,Toen ik uit het ziekenhuis kwam, heb ik ook gezegd: wat is nu de aanblik van Nederland? Dat is de aanblik van een verdeeld Nederland en die aanblik is niet goed. Natuurlijk is het zo dat elk conflict, elke moeilijke situatie niet eenvoudig is. Daar moet je goed over nadenken.''

Liberalen hekelen de draai die met name door CDA'ers wordt gegeven aan de terugkeer van Balkenende: hij moet het land redden. ,,Er is niemand in het kabinet die betere contacten heeft met de vakbonden dan Gerrit Zalm'', zegt diens partijgenoot minister Hans Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD). Het feit dat Balkenende op de dag van zijn terugkeer direct om de tafel kon met de sociale partners wordt door liberalen uitgelegd als het bewijs dat juist dankzij Zalm het overleg weer is hervat. ,,Alle voorbereidende gesprekken waren al geweest, we konden direct beginnen'', aldus een betrokkene. En Zalm heeft zich loyaal opgesteld als vervanger: hij is doorgegaan met het uitvoeren van de mede door Balkenende opgestelde hervormingsagenda. ,,Het was goed zakendoen met Zalm, inhoudelijk was het niet anders'', zegt bijvoorbeeld minister De Geus (Sociale Zaken, CDA).

Tijdens de paarse kabinetten, toen het CDA in de oppositie zat, was Balkenende als financieel woordvoerder de opponent van minister van Financiën Zalm. Deze schoffeerde Balkenende destijds door hem te vergelijken met een bordeelbezoeker die achteraf zegt dat het zijn idee niet was geweest. Balkenende was daar woedend over. Volgens CDA-fractievoorzitter Verhagen hebben Zalm en Balkenende hun aanvankelijke afkeer van elkaar in de formatie overwonnen. ,,Daar bleek dat het gewoon goed afspraken maken was tussen die twee'', zegt hij.

Beide bewindslieden zijn rechtlijnig, menen naaste medewerkers. ,,Het zijn allebei gereformeerde jongens.'' Bij de terugdringing van de staatsschuld is Balkenende zelfs nog steiler in de leer dan Zalm, zegt een ander.

Dat de twee inhoudelijk op een lijn zitten, maar in stijl nogal verschillen, is door niemand als een bezwaar ervaren. Sterker nog: vanuit het CDA viel na de Algemene Politieke Beschouwingen te beluisteren dat het met name aan Zalms financiële en politieke souplesse te danken was dat een motie van de coalitiepartners om voor 1,1 miljard euro te veranderen aan de kabinetsplannen ongeschonden de eindstreep haalde. CDA-fractievoorzitter Verhagen: ,,In de tijd van Melkert en Kok en het wekelijks Torentjesoverleg was de afwezigheid van de premier meer voelbaar geweest.''

Internationaal zou Balkenende volgens sommige Binnenhof-watchers iets actiever geweest zijn dan Zalm. ,,Ik denk dat de premier nog wel een keertje naar Barroso zou zijn gevlogen om over de botsing met het parlement te spreken'', zegt een ambtenaar. Anderen bezweren dat de premier, die goede persoonlijke contacten heeft met de beoogde Commissie-voorzitter, telefonisch verschillende keren met Barroso heeft gesproken. Staatssecretaris Nicolaï (Europese Zaken, VVD) zegt dat ,,in algemene zin het onhandig is als je je eerste man kwijt bent''. De premier is het logische aanspreekpunt voor zijn collega-regeringsleiders. Zalm had het geluk dat de Europese agenda betrekkelijk leeg was de afgelopen twee maanden. Een geplande top met India werd op het verzoek van India afgezegd.

Zalm zou zich, nu Balkenende is teruggekeerd op zijn post, weer volledig moeten kunnen wijden aan zijn eigen portefeuille – en aan de VVD die hij formeel leidt. De werkelijkheid is anders. Gisteren viel minister Brinkhorst (Economische Zaken, D66) van zijn fiets en liep een hersenschudding op. En wie vervangt de minister van EZ tijdens diens afwezigheid? Gerrit Zalm.